الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 151

تذلل در برابر كسي كه خضوع كننده بخواهد خود را معتقد به اين كه او داراي اين شان است ارائه دهد، پرستش و عبادت است. لذا مي‌توان گفت كه سجده اگر چه نهايت خضوع است اگر در برابر كسي انجام شود كه سجده كننده او را خدا نمي‌داند و نمي‌خواهد ارائه دهد كه او خدايا با او متحد يا حال در اوست، پرستش و عبادت نيست مانند سجده‌ي فرشتگان براي آدم يا سجده‌ي برادران يوسف براي او، زيرا كه آنان و اينان، آدم و يوسف را خدا نمي‌دانستند و نمي‌خواستند ارائه دهند كه او خداست و به قصد اطاعت به وي سجده كردند و اين منافاتي هم ندارد با اين مساله كه اين نوع خضوع توقيفي باشد و بدون اذن خدا، نسبت به غير او جايز نباشد و نهي شده باشد.

و انواع ديگر خضوع مثل شكر، سپاس، ستايش، نيايش، قيام و ركوع بلكه هر گونه فرمانبري و اطاعت و امتثال امر حتي بلند كردن انگشت يا دست گذاردن يا زانو به زمين نهادن، اگر در برابر كسي انجام شود كه خضوع كننده او را خدا يا واجد يكي از اوصاف ذكر شده بداند و يا بخواهد به خود آن كس يا ديگران چنين وانمايد، اين عبادت است. پس اگر در برابر خدا- عز اسمه و عظم شانه- واقع شود عبادت خدا و در برابر غير او، شرك و پرستش غير خداست.

ممكن است با مراجعه به عرف و صور پرستشهاي ملل و امم از معبودهاي باطل و از معبود حق يگانه اين گونه استظهار كرد كه آنچه بالذات پرستش و عبادت است هر عمل و كاري است كه حكمت و فلسفه‌ي اصل آن عمل با خصوصيات اجزاء و شرايط آن غير قابل درك و بر نوع نامعلوم و فقط نشانه كامل خضوع و تعبد محض و تسليم مطلق و بدون قيد و شرط بودن در برابر غير باشد مثل نماز و روزه و حج. لذا يكي از عاليترين مظاهر تعبد و تسليم مطلق اقدام حضرت ابراهيم به ذبح فرزندش اسماعيل است كه هر دو فقط به عنوان تسليم و اينكه خدا مالك رقبه‌ي هر شخص و يگانه صاحب اختيار حقيقي است از اين تكليف بزرگ استقبال كردند پس هر عملي كه نشانه تعبد و تسليم محض نسبت به غير و كاشف باشد از اينكه اعتقاد و تعبد و تسليم محض بودن براي او و در برابر او سزاوار است، عبادت است. لذا در