الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 228

و شناسايي خود (كه همه چيز را فراگرفته است) و علو و بلندي و برتري دارنده است بر هر چيزي از آن زمين به جلالت و عزت خود (كه فوق هر علو و عزت و بلندي است)».

و در خطبه‌ي 195 مي‌فرمايد: «و انه لبكل مكان و في كل حين و اوان و مع كل انس و جان». [428].

يعني: «در هر مكان و در هر هنگام و زمان و با هر جن و انسان است (يعني علم او به همه چيز و همه جا و همه زمان احاطه دارد)».

اگر بخواهيم استقصاء سخنان امام- عليه‌السلام- را كه راجع به صفات ثبوتيه خداست بنماييم بايد قسمت عمده‌اي از نهج‌البلاغه را بياوريم لذا اين مقدار به عنوان استشهاد كافي است و كساني كه طالب باشند مي‌توانند خودشان به نهج‌البلاغه مراجعه نمايند.

علم خدا در نهج‌البلاغه

يكي از مسائل مهم و معضل الهيات مساله علم خداوند متعال است كه مطرح نظر و بحث حكما و فلاسفه و متكلمين قرار گرفته است و علي الظاهر و بطور اجمال، اصل علم باريتعالي مورد انكار مليين و الهيين نيست و از اين جهت اعضال و اشكالي در بين نمي‌باشد.

اختلافات در تفصيلات اين مساله كه بالاخره منتهي به بحث در حقيقت علم الهي شده آن را معضل ساخته است اين اختلافات در اين پيدا شده كه آيا علم او به اشيا با اشيا است يا اينكه قبل از اشيا و متقدم بر آن است و اينكه خدا علم به تمام اشيا از جزئيات و كليات دارد يا اينكه علم به جزئيات ندارد. و اين اعضال و اشكال از اين جهت پيدا شد كه در اين مباحث وارد بحث حقيقت علم خدا، شده‌اند و چون عقل از درك اين موضوعات قاصر و بحث از حقيقت علم همان بحث