الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 282

لا ضمير». [546].

يعني: «حمد مختص خدايي است كه بلند است (منزه است) از شباهت به مخلوقات خدايي كه بر مقال و گفتار وصف‌كنندگان غالب است (يعني فوق وصف واصفين است و وصف‌كنندگان در وصف او مغلوب و عاجزند) او كسي است كه به عجايب تدبيرش (در امور خلق) براي نظركنندگان (به امور تدبير او) ظاهر و آشكار است و به جلالت عزت خود از فكر توهم‌كنندگان و انديشمندان باطن و نهان است (كه هيچ انديشه‌اي به كنه ذات حقيقت او نمي‌رسد) آنكه عالم است بدون كسب و تحصيل و بدون اينكه بر علمش افزوده شود (كه لازمه‌اش جهل است) و مستفاد و گرفته شده از غير باشد خدايي كه تقديركننده همه امور است بدون انديشه‌اي و ضميري».

و در همين خطبه است: «ليس ادراكه بالابصار و لا علمه بالاخبار [547]، يعني ادراك او به وسيله چشمها نيست و علم او به وسيله خبرها نيست اگر (ابصار و اخبار) به فتح همزه خوانده شود و اگر به كسر خوانده شود معني اين است كه: ادراك او به ديدن (و رويت مادي) نيست و علم او به خبر دادن (به او) نيست».

در حكمت 404 است كه وقتي از آن حضرت سوال شد از معناي: «لا حول و لا قوه الا بالله» فرمود: «انا لا نملك مع الله شيئا و لا نملك الا ما ملكنا فمتي ملكنا ما هو املك به منا كلفنا و متي اخذه منا وضع تكليفه عنا». [548].

يعني: «ما با خدا چيزي را مالك نيستيم و مالك نمي‌گرديم مگر آنچه را خدا ملك ما گرداند پس هرگاه ما را مالك چيزي گرداند كه او از ما مالكتر است ما را مكلف مي‌نمايد (يعني تكاليف او در حدود همان چيزهايي است كه به ما عطا كرده) و هر وقت از ما بگيرد آن را تكليف خود را از ما برمي‌دارد».