الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 299

(و منزه از حدود) حد قرار داد و هر كس كه براي او حد قرار داد پس به تحقيق كه شمرد او را (زيرا كه تحديد موجب تجزيه و تركيب است و مركب اجزائش قابل شمارش است) يا اينكه مقصود اين است كه به تعدد خدا و شرك قائل شد (زيرا اتصاف ذات او به صفات حقيقيه زايد بر ذات اگر حادث باشد كه لازم شود عدم اتصاف ذات به آن صفت قبل از حدوث آن. و اگر قديم باشد لازم شود تعدد قدما و واجب الوجود و اين غير از شرك مفهوم ديگر ندارد و چنانكه در توحيد ثابت كرديم محال است پس لازم شود تعدد قدما كه محال است و علاوه مستلزم تركيب است كه مستلزم احتياج و فقر و امكان است و لذا مي‌فرمايد هر كس او را به شمار آورد ازليت او را باطل كرده است يعني به شمار درآوردن او با ازليت او تنافي دارد) و سپس مي‌فرمايد: و هر كس بگويد چگونه است پس به تحقيق طلب وصف او را نموده است (يعني توصيف او را به صفات مخلوقات و ممكنات خواهان شده و از صفات زايد بر ذات سوال كرده است)».

و ملخص سخن اينكه در اين خطبه نيز استدلال فرموده است كه هر كس او را به صفات ممكنات كه زائد بر ذات آنهاست وصف نمايد او را محدود كرده است زيرا تغاير صفات با موصوف مستلزم تركيب و تجزيه و احتياج و محدوديت و بالاخره خلف و خروج ذات از وجوب وجود و عدم تناهي و تنزه از محدوديت مي‌باشد و محدوديت و تركيب مستلزم تعدد است و تعدد و قبول شمارش منافي با ازليت و مستلزم ابطال آن است زيرا موجود ازلي منزه از اين صفات نقص است چنانكه سوال از كيفيت خواه كيفيت ذات باشد يا كيفيت صفات طلب وصف كردن او به صفات زايده بر ذات است كه خداوند متعال از آن منزه است.