الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 305

او از تناسب و تعادل و روابط معتدل كاينات با يكديگر و نظامات حاكم بر آن رشته‌هاي مهمي از علوم را تشكيل داده است هم در قرآن مجيد و هم در نهج‌البلاغه و هم در احاديث اين معناي عدل موارد بسيار بيان شده است و شايد يكي از معاني آفرينش انسان در احسن تقويم كه در قرآن مجيد مي‌فرمايد: «لقد خلقنا الانسان في احسن تقويم» [588] همين باشد چنانكه يكي از وجوه: «احسن الخالقين» [589] بودن خداوند متعال نيز همين است كه به انسان كه آن را از سلاله طين و ماء مهين آفريد هر چه را لازم داشت عطا فرمود.

اين موضوع بسيار دامنه‌دار است و بحث از آن اگر چه در ضمن چند مجلد كتاب هم باشد سزاوار است و موجب قوه‌ي معرفت و بينش مي‌شود اما به ملاحظه‌ي اينكه حق بيان آن در مثل اين كتاب ادا نخواهد شد و با علوم و دانشهاي مختلف ارتباط دارد سخن را در آن به همين اجمال و اختصار بسنده مي‌نماييم و به چند بيت شعر از اهل ذوق پذيرايي مي‌نماييم.

چنان داده نگارش اين جهان را

كز آن بهتر نمي‌آيد گمان را

از او عالم شده آنسان منظم

كه نه در آن زياد و نه در آن كم

نموده خلق هر چيزي كه بايد

جهان آراسته آنسان كه شايد

آنكه هفت اقليم عالم را نهاد

هر كسي را آنچه لايق بود داد

جهان چون خط و خال و چشم و ابروست

كه هر چيزش بجاي خويش نيكوست [590].