الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 345

نمي‌توانست و منطقي و عقلي نبود كه به علت جهل به مصلحت و فايده حكم به عدم مصلحت و فايده وجود آن اشيا بدهد و آنها را عبث و لغو بشمارد چون اين حكم منشاي جز جهل و ناداني و غرور ندارد و امروز هم اگر چه برخي از فوايد و مصالح آنها معلوم شده است مي‌فهمد كه هر چه بشر به كشف بسياري از رموز و اسرار آفرينش آشنا شود آنچه را بداند و بفهمد در برابر آنچه بر او مجهول است يعني هست و ناشناخته مانده است قطره‌اي است در برابر دريا در عين حال در عالم تكوين به هيچ نقطه و موضوعي پي نبرده است كه بتواند قاطعانه حكم به لغو بودن وجود آن بنمايد و اساسا عقل انسان چنين صلاحيتي را ندارد.

عالم تشريع نيز با اين همه موارد بسيار در هر رشته از رشته‌هاي زندگي بشر از امور عبادي مثل نماز و روزه و حج [653] و دعا و از امور مالي، اقتصادي، اخلاقي، اجتماعي، سياسي، معاملي و آداب مختلف و حتي بهداشت تن و روان و غيرها نيز عينا در اين جهت نمونه عالم تكوين است.

اولا: بطور كلي معلوم است كه در تشريعيات و احكام جلب مصالح و دفع مفاسدي منظور است.

و ثانيا: فلسفه‌ي بسياري از اين احكام بالاجمال يا بالتفصيل از اول از بيانات كتاب و سنت يا به مرور زمان معلوم شده است.

و ثالثا: در مواردي كه حكمت آن ناشناخته مانده است بسا كه آينده آن را روشن