الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 41

و شاعر مي‌گويد:

ايا عجبا كيف يعصي الا له

ام كيف يجحده الجاحد

ولله في كل تحريكه

و في كل تسكينه شاهد

و في كل شي‌ء له آيه

تدل علي انه واحد

قرآن مي‌فرمايد:

«و لو ان ما في الارض من شجره اقلام و البحر يمده من بعده سبعه ابحر ما نفدت كلمات الله». [64].

از جمله ادله‌اي كه خداشناس اقامه مي‌كند تغيير و حدوث است كه در ضمن بيانات و تعبيرات مختلف تقرير مي‌شود كه ذيلا بعضي تقريرات آن از نظر خواننده عزيز مي‌گذرد.

برهان تغيير و حدوث (در ضمن پنج تقرير)

تقرير 1

اين تقرير در هنگام بررسي اين برهان به نظر اين حقير رسيد، و آن اين است كه: صرف نظر از اينكه ماده، حادث يا قديم است عالم مادي پر است از حوادث و پديده‌ها و حركتها و هر نقطه‌ي آن و هر كجا ماده وجود داشته باشد از حوادث و پديده‌ها خالي نيست، كوه‌ها و درياها و درختان و جنبندگان و منظومه‌ها و كهكشانها و آنچه با حواس ظاهر و چشمهاي مسلح و غير مسلح احساس مي‌شوند همه حوادثي هستند كه پس از عدم به وجود آمده‌اند و بعد از وجود معدوم مي‌شوند. بديهي است چون ترجيح بلامرجح عقلا مردود و غير قابل قبول است «الشي‌ء ما لم يجب لم يوجد» هر حدوث و پيدايش و حادثه حتي حركت از مكاني به مكان ديگر محتاج به علت است بنابراين در شناختن علت اين حوادث و پديده‌ها شش احتمال را بررسي مي‌نماييم:

1- آنكه علت حادث و پديده فعل و اثر ارادي حادث، قبل از آن باشد كه حادث