الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 94

را قصد و عنايت برقرار كرده و قصد و عنايت آن را اداره مي‌نمايد اتفاق دارند، لذا ما در اينجا به تطبيق بيانات اميرالمومنين- عليه‌السلام- با آراي علماي طبيعت و زمين‌شناس و كيهان‌شناس و ديگران نيازي نداريم، زيرا بسياري از اين آرا صورت فرضيه دارند و قطعي نيستند و دور از احتياط است كه ما كلام حضرت مولي- عليه‌السلام- را در مواردي كه ظهور عرف پسند در معنايي ندارد يا با بعضي نظرها موافق به نظر نمي‌رسد بر آن معني و آن نظر حمل كنيم، چه بهتر كه باز هم انتظار بكشيم تا علم به پيشرفتهاي بيشتري نايل شود و حقايق برخي بيانات كه بسا امروز در نظر ما در صورت متشابه جلوه كند روشن گردد، چنانكه حقايق بسيار ديگري تاكنون آشكار شده است. اما اگر جمله‌اي و بياني با يك مطلب مسلم و قاعده‌اي علمي كه نفي آن سر از جواز اجتماع نقيضين درآورد به ظاهر موافق نباشد خود قرينه مي‌شود كه آن ظاهر اراده نشده و بلكه سبب مي‌شود كه كلام در معناي موافق قاعده ظهور پيدا كند.

به هر حال بحث ما در اين جا در اصل نظام و برهان قصد و عنايت است كه مي‌بينيم اين خطبه‌ها همه با بياني رسا آن را در كل جهان و در واحدهاي مختلف آن شرح مي‌دهند و بديهي است كه اين بحث و بيان تفصيل نظام و شواهد قصد و عنايت و تناسب بقدري دامنه‌دار است كه هر چه بحث از آن بيشتر گسترش مي‌يابد وسعت ميدان آن بيشتر جلوه مي‌كند- فسبحان الذي جعل هذا النظام الحكيم الدقيق واتقنه و احكمه.

برهان تغيير و خلق و حدوث و فعل: پيش از اين در مقدمه اين فصل اين برهان شرح داده شد و در اينجا اجمالا اين برهان با بيانات ذيل تقرير مي‌شود:

1- عالم به تمام مواد و صور گوناگون و حوادث از وزش باد و باران و … در فعل و كار است و هر كار و فعل فاعلي دارد پس عالم نيز فاعل دارد. اما كبراي دليل كه هر فعلي فاعلي دارد ضروري و بديهي است و فعل و كار بدون فاعل تصور نمي‌شود. نظير ابوت و بنوت، فوقيت و تحتيت، نوشته و نويسنده، دوخته و دوزنده. و صغراي دليل نيز بديهي است مثل فعل بودن كتاب و نوشته و ماشين و بنا و … و چنانكه