الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 98

در توجه به خلق و مخلوق نيز مردم بر همين چهار صنفند و جز كساني كه غافل محض و اسير ظواهر و كساني كه نظر عبرت ندارند و از ظاهر به باطن و از عالم شهادت به غيب آگاه نمي‌گردند ديگران همه ضرورت وجود خالق را قبول دارند و به غير از «الله» تعالي احدي را نمي‌توانند به اين وصف معرفي نمايند.

تقرير 3

شكي نيست كه اين جهان متغير است يعني همواره و علي الدوام در آن چيزهايي پديد مي‌شود و معدوم مي‌گردد. اين تغييرات و پيدايش پديده‌ها بعد از عدم و معدوم شدن آنها بعد از وجود، همه حوادث هستند زيرا حادث چيزي است كه مسبوق به عدم باشد و بعد از عدم وجود يافته باشد. بنابراين هر يك از اين حوادث محتاج به موثر و علت محدث است و موثر در حدوث اين حوادث بلااشكال و بالبديهه و بر حسب ادله علمي و فلسفي ذات ماده نيست. پس موثر در هر حادثه‌اي يا خود آن است يا حادثه ديگر به نحو دور يا تسلسل و هر سه باطل و محال است پس ناچار بايد موثري قديم و غير حادث باشد كه علت اين حوادث باشد و آن غير از خدا نخواهد بود.

و به اين تقرير هم ممكن است بگوييم كه مجموع اين جهان حادث است اما غير مواد كه بالضروره حدوثش آشكار و محسوس است و مواد هم بر طبق قوانين علمي مثل قانون ترموديناميك (حرارت) و شواهد و قرائن ديگر حادث است [129] پس به همان بيان كه در تقرير قبل گذشت احتياج عالم و تمام حوادثي كه در آن اتفاق مي‌افتد به موثر و علت حدوث ثابت مي‌شود.

و اگر كسي بگويد: اين دو تقرير چيزي بيشتر از احتياج حادث به قديم را اثبات نمي‌كند. جواب مي‌دهيم چه مانع دارد كه با اين دليل اصل احتياج اين عالم طبيعت و ماده و هر حادثي به ماوراء طبيعت و قديم اثبات شود و با ادله ديگر