عرفان اسلامی جلد 5 صفحه 118

و ایمانی که بیش تر محصول وراثت و تقلید است نه اثر برهان و درک درست.

این عوامل نفسانی در برابر چنین ایمان و عقیده ای سنگرهای محکم وصف مجهزی دارند و تا آنجا میدان را به حکم و حکومت ایمان می دهند و دستورهای آن را می پذیرند که سنگرهای هواها و شهوات به جای خود باشد.

در آیات قبل از این آیه،تذکر نعمت،وفای به عهد خداوند،تنها ترس از او، حق را چنان که هست آشکار کردن،اقامۀ نماز،ایتای زکات،رکوع با راکعین،عمل به آنچه خود می داند و به دیگران می گوید،از خود غافل نشدن،همه نمونه های حکومت کامل ایمان بر نفوس است.

آمال و هواهای نفسانی متضاد همی خواهد تا مراکز نفسانی این امور را بیش تر به دست گیرد،تا هواها نعمت ها را از یاد ببرد و آرزوها عهدها را سست و بی پایه گرداند و سنگر اراده را شکست دهد و دل را پر از ترس و هراس برای دنیا کند.

شرط و علت پیروزی در میدان های جنگ بیرونی پیروزی در این جنگ داخلی نفسانی است،سلاح و سپاه وسیلۀ محدودی است که ضامن فتح نهایی نیست.

برای این که ایمان فطری،یا میراثی و تقلیدی بر این عوامل نفسانی حاکم و نافذ گردد،باید به صبر و صلاه امداد گردد.

پس این صبر نه به معنای تسلیم شدن و ناله سر ندادن است،چنان که عامۀ مردم می پندارند،نه چشم پوشی و نادیده گرفتن پیش آمدها است،صبر قدرت ارادۀ ایمانی و تسلط است بر هیجان ها و انفعال های نفسانی که منشأ آن آمال و آرزوها و تأثرات بیرون از نفس می باشد.

هر چه هدف و چشم انداز ذهن بالاتر باشد قدرت و مقاومت در برابر عوامل نفسانی بیش تر می گردد،چنان که هر اندازه مقصد رهروان دورتر باشد دشواری های راه آسان تر می گردد.