عرفان اسلامی جلد 5 صفحه 207

و معنی فنا را حدی با کثرت است.

[ کُلُّ مَنْ عَلَیْهٰا فٰانٍ* وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ ] (1).

همۀ آنان که روی این زمین هستند،فانی می شوند.*و تنها ذات باشکوه و ارجمند پروردگارت باقی می ماند.

فنا به این معنی هم نباشد،هر چه در نطق آید و هر چه در وهم آید و هر چه عقل به آن رسد جمله منتفی باشد.

[إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ ] (2).

همۀ کارها به او باز گردانده می شود.

بدان که فنا،فنای بنده باشد در حضور الهی که چون بنده از خود فانی شود،به حق باقی شود.

و فنا آن است که نفس خود را در بوتۀ فنا بگذاری و از هر چه ما دون اوست فانی شوی و سرت به حضرت حق باشد،چنانچه به هر طرف که نگری او را بینی.

به قول فیض کاشانی:

در چهرۀ مه رویان انوار تو می بینم***در لعل گهر باران گفتار تو می بینم

در مسجد و میخانه جویای تو می باشم ***در کعبه و بتخانه انوار تو می بینم

بتخانه روم گر من تا جلوه بت بینم*** چون نیک نظر کردم دیدار تو می بینم

هر کو زتو پیدا شد هم در تو شود پنهان***پیدا و نهان گشتن هم کار تو می بینم

از کوی تو می آیم هم سوی تو می آیم***در سیر و سلوک خود انوار تو می بینم

و چون بنده از صفات خود فانی گشت و به کلیت حق را گشت،محال باشد که