عرفان اسلامی جلد 5 صفحه 243

آنچه را در دو بیت فوق مطرح می کند،می توان به عنوان یک اصل کلی در تمام شؤون بشری تلقی نمود.

به توضیح این که انسان در هر موقعیتی هم که قرار بگیرد،پیرامون او را پدیده ها و قوانین و وسایل فراوانی احاطه کرده است.

آن پدیده ها و قوانین و وسایل به خودی خود،در راه تعیین سرنوشتی که انسان با دست خود باید بسازد،آمادگی فعالیت خود را اعلام کرده اند،بدون این که این اعلام موجب اجبار انسانی بوده باشد.

مثلاً نور یکی از آن پدیده ها و وسایل است که تمام جایگاه های حیات ما را روشن ساخته است،در عین حال ما را به هیچ یک از هدف های حیاتی که باید آن را به دست بیاوریم،مجبور نمی سازد.

پدیدۀ نور تاکنون هیچ قماربازی را مجبور نساخته است که در روشناییش بنشیند و قماربازی کند،چنان که هیچ پارسایی را مجبور نساخته است که در روشناییش بنشیند و به عبادت خداوندی پردازد.

آب،این ماده حیاتی کرۀ خاکی به وجود و جریان خود ادامه می دهد،بدون این که کسی را مجبور کند،شخص دیگری را در استخر آب بیندازد و او را غرق کند،یا جهاز هاضمه و دستگاه مربوط بدن را به آشامیدن خود مجبور بسازد و نه تنها او را از مرگ نجات بدهد،بلکه سلول ها و اعصاب مغزی را آمادۀ اندیشه و رؤیا و تخیل و تداعی معانی و خودآگاهی می نماید.

آری،مادۀ آب هیچ گونه مأمور اجرایی بالای سر استعمال کنندگان آب نگماشته است.

این انسان است که حیات خود را می خواهد و آن آب را با انواع گوناگون مورد بهره برداری قرار می دهد.