عرفان اسلامی جلد 5 صفحه 246

این داوری«ظالمانه و خائنانه»به هیچ وجه با واقعیت تطبیق نمی کند؛زیرا نخست این مسئله را باید در نظر بگیریم که فرق زیادی وجود دارد میان علت اصلی یک جریان و فایده ای که می توان از آن بهره برداری نمود.

شما در باغچۀ خانۀ خود گل زیبای گران قیمتی را می کارید و گربه ای که گرمای تابستان ناراحتش کرده از بالای دیوار سایۀ آن گل زیبا را می بیند و پایین می آید و در سایۀ شاخه و برگ گل پهن می شود و ساعتی آسایش می کند،آیا صحیح است که بگوییم:

هدف شما و علت اصلی آن که شما پولی خرج کرده و روزها و شاید ماه ها زحمت کشیده گل زیبایی را پرورده اید،همان آسایش گربه در سایۀ آن است ؟ !

لباس هایی را که پوشیده اید برای حفظ بدن از ناملایمات جوّی است،فرض کنیم که سیل خروشانی در معرض ورود به خانۀ شماست و شما چیزی ندارید یا آنچه دارید برای جلوگیری سیل از ورود به خانه کفایت نمی کند،مجبور می شوید که لباس های خود و خانواده تان را در جلوگیری از سیل مورد بهره برداری قرار بدهید.

این دو مثال اگر چه صد در صد با مسئلۀ ما تطبیق نمی شود،ولی برای توضیح علت اصلی یک شیء و فایدۀ عارضی آن مناسب به نظر می رسد،این حماقت که قرآن و سایر شعائر دینی و به جای آوردن دستورهایش علت اصلی دین تلقی شود سابقۀ دیرینه ای دارد و در خود قرآن در چند آیه مورد توبیخ قرار گرفته است،مانند آن آیه که می گوید:

وقتی که ضرری به انسان متوجه شود،به خدا می گراید و دست به دعا بلند می کند (1).