عرفان اسلامی جلد 5 صفحه 258

فعالیت های اجتماعی یک جامعه نیز حال فعالیت های فردی را دارد و پیوسته یک نوع مقررات و آداب و رسومی که مورد تسلیم اکثریت افراد می باشد باید در آن ها حکومت کند،وگرنه اجزای جامعه به واسطۀ هرج و مرج در کم ترین وقت و کوتاه ترین فرصتی متلاشی خواهد شد.

نهایت اگر جامعه،جامعۀ مذهبی باشد حکومت از آن احکام مذهب خواهد بود و اگر جامعۀ غیر مذهبی متمدن باشد،فعالیت ها از قانون پیروی خواهد کرد و اگر جامعۀ غیر مذهبی و متوحش باشد آداب و رسومی را که حکومت فردی و مستبد وضع و تحمیل نموده،یا مراسمی را که در اثر برخورد و کسر و انکسار عقاید گوناگون در جامعه پیدا شده اجرا خواهد کرد.

پس در هر حال انسان در فعالیت های فردی و اجتماعی خود از داشتن هدفی گزیر ندارد و از تعقیب هدف خود از راهی که مناسب آن است و به کار بستن مقرراتی که برنامۀ کار است هرگز مستغنی نیست.

قرآن مجید نیز این نظر را تأیید نموده می فرماید:

[ وَ لِکُلٍّ وِجْهَهٌ هُوَ مُوَلِّیهٰا فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرٰاتِ ] (1).

برای هر گروهی قبله ای است که خدا گردانندۀ روی آن گروه به آن قبله است؛ پس [ دربارۀ قبله،نزاع و کشمکش نکنید و به جای بحث و گفتگو ] به جانب نیکی ها و کارهای خیر پیشی جویید.

اساساً در قرآن،دین به راه و رسم زندگی اطلاق می شود و مؤمن و کافر و حتی کسانی که اصلاً صانع را منکرند بدون دین نیستند؛زیرا زندگی انسان بدون داشتن راه و رسمی خواه از ناحیۀ نبوت و وحی باشد،یا از راه وضع و قرارداد بشری،