عرفان اسلامی جلد 5 صفحه 294

و دل موصوف می شود به صفات روح،یعنی حیات و علم و بصر و سمع و دگر صفات و استعداد آن دارد که اگر تصفیه یابد بر قانون طریقت،محل استوای صفت روحانیت شود و چون پرورش و تصفیه و توجه به کمال رسد،محل ظهور تجلی جمله صفات الوهیت گردد،با آنکه جملۀ کائنات در مقام پرتو تجلی،نوری از انوار و صفتی از صفات حق نتوانند بود.

اما آن که دل چیست و تربیت و تصفیۀ او به چیست و کمال او در چیست ؟

حواس دل

بدان که،دل را صورتی هست و آن است که مضغه خوانند و او گوشت پاره ای است صنوبری در جانب پهلوی چپ زیر سینه که جملۀ حیوانات را هست و او را جانی است روحانی که عقل نتیجۀ آن و آن مخصوص انسان است.

و دل را صلاحی و فسادی هست،صلاح او در صفای اوست و فساد او در کدورت او و صفای دل در سلامتی حواس اوست و کدورت او در بیماری و خلل حواس او.

زیرا که دل را پنج حاسه است،چنان که قالب را،چنان که صلاح تن در سلامتی حواس او می باشد،تا همگی عالم شهادت را بدان پنج حس ادراک نماید، هم چنین دل را پنج حس می باشد،اگر آن ها به سلامت باشند جملگی عالم غیب را از ملکوتیان و روحانیات بدان ادراک می نماید.

چنان که دل را چشمی است که مشاهدات غیبی به او می بیند و گوشی که استماع کلام اهل غیب و کلام حق بدو می کند و مشامی دارد که روایح غیبی به او استشمام کند و گامی دارد که ذوق محبت و حلاوت ایمان و طعم عرفان بدان یابد و هم چنان که حس لمس قالب را در همه اعضاست بالجمله اعضا را ملموسات