عرفان اسلامی جلد 5 صفحه 319

اهل این صناعت را در این صدرت دو طریق است:

بعضی گفته اند:

تدبیر دفع شیطان استعانت است از خدا و هیچ دیگر نه،برای آنکه شیطان سگی است که خدای تعالی او را سگ می داند،اگر تو به محاربت او مشغول شوی و به معالجت او متوجه گردی،وقت بر تو ضایع شود و خود را به رنج آورده باشی و وقت باشد که او بر تو ظفر یابد و تو را مجروح کند،پس رجوع با خدا کردن تا او را از تو دفع کند اولی بود.

و بعضی دیگر گفته اند:

تدبیر او طریق مجاهدت است و به رد و دفع او برخاستن.

گفتم:آنچه در خاطر من می آید آن است که میان هر دو طریق جمع کند پناه گیرد به خدا از شر او چنانکه فرموده است،تا اگر بر ما غلبه کند بدانیم که ابتلا است از خدای تعالی،تا صدق ما در مجاهدت معلوم فرماید و قوت ما در دفع او و صبر ما در محاربه با او ببیند،هم چنان که کفار بر ما مسلط شوند،با آنکه خداوند قدرت دارد که شرّ ایشان را از ما کفایت کند،می خواهد تا ما را از جهاد و صبر و تمحیص و شهادت بهره حاصل شود چنانکه فرمود:

[ وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ ] (1).

و خدا کسانی را که [ از روی حقیقت و خلوص ] ایمان آورده اند،مشخص کند و از میان شما گواهانی [ نسبت به پیروزی ها که نتیجه طاعت و تقواست، و شکست ها که محصول نافرمانی و بی تقوایی است ] بگیرد.

و هم چنین فرمود: