عرفان اسلامی جلد 5 صفحه 322

اکرام را و الزام حجت را و باشد که به صدمه و رنج باشد امتحان را و تغلیظ محنت و آزمایش را.

و خاطری که از قبل ملهم باشد نباشد الا به خیر که او ناصح و مرشد است و نیست الا برای این کار و خاطری که از قبل شیطان باشد الا به شر نباشد تا اغوا و استزلال کند.

و وقت باشد که به خیر خواند،مکر و استدراج را و خاطری که از قبل هوای نفس باشد شر را باشد و تمتع را و بعض سلف گفته اند:که هوای نفس هم چنین به خیر خواند و مقصود از آن شر باشد،چنانکه شیطان،این است انواع خاطرها.

پس تو محتاجی که بعد از این معرفت سه فصل حاصل کنی که لا بد است از آن و مقصود در ضمن آن است.

یکی فرق میان خاطر خیر و شر علی الجمله،دوم فرق میان خاطر شر ابتدایی یا شیطانی یا هوایی که هر یکی را دفعی است از نوعی دیگر،سوم فرق میان خاطر خیر ابتدایی یا الهامی یا شیطانی یا هوایی تا پیروی آن کنی که از خدای است یا از ملهم و حذر کنی از آنچه از شیطان است.

اما فصل اول: علمای ما رحمهم الله گفته اند که چون خواهی که خاطر خیر از خاطر شر بدانی و فرق کنی آن را،به چهار گونه میزان برکش:

اول آن کار را بر میزان شرع عرض کن،اگر موافق جنس آن باشد خیر باشد و اگر بر ضد آن باشد یا رخصه باشد یا شبهۀ شر باشد.

و اگر بدین میزان معلوم نشود عرض کن بر اقتدا،اگر موافق اعمال سلف باشد، در کردن آن اقتدا به صالحان بود.پس خیر باشد و اگر به ضد آن باشد،شر باشد و اگر بدین میزان نیز معلوم نشود بر نفس و هوا عرض کن،اگر نفس از آن نفرت گیرد،نفرت طبع نه نفرت خوف بدان که خاطر خیر است و اگر نفس بدان مایل