عرفان اسلامی جلد 5 صفحه 323

باشد میل طبیعی و جبلی نه میلی که از تقرب به خدا و ترغیب به ثواب باشد؛بدان که خاطر شر است که نفس اماره به سوء است،به اصل طبع خود به خیر میل نکند، چون به یکی از این موازین برکشیدی،خاطر خیر از خاطر شر بدانستی و اللّه ولی الهدایه.

اما فصل دوم: چون خواهی که فرق کنی میان خاطر شری که از قبل شیطان باشد و خاطر شری که از هوای نفس باشد،یا از خدا باشد ابتدا از سه وجه در او نظر کن:

اگر مصمم یابی بر یک حال ایستاده،بدان که از خدای تعالی است،یا از هوای نفس و اگر متردد یابی و مضطرب بدان که از شیطان است و بعضی از عارفان گفته اند:

مَثَل هوای نفس مثل پلنگ است الا به قمع و قهر بالغ باز نگردد،یا مثل خارجی که جنگ برای تدین کند،هرگز باز نگردد تا کشته شود و مثل شیطان مثل گرگ است،اگر از یک جانب برانی از دیگر جانب درآید.

دوم آنکه این خاطر اگر در عقب گناهی باشد که کرده باشی،بدان که از حق تعالی عقوبتی است و اهانتی و خواریی که از شومی آن گناه بوده باشد،در قرآن مجید چنین می فرماید که:

[ کَلاّٰ بَلْ رٰانَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ ] (1).

این چنین نیست که می گویند،بلکه گناهانی که همواره مرتکب شده اند بر دل هایشان چرک و زنگار بسته است [ که حقایق را افسانه می پندارند.]

و اگر نه در عقب گناهی باشد که واقع شده باشد،بلکه به ابتدا باشد،بدان که از شیطان است،این حکم اکثری است که در بیشتر احوال چنین باشد؛زیرا که شیطان