عرفان اسلامی جلد 5 صفحه 325

و اگر این خاطر به ابتدا باشد از ملک باشد در اغلب احوال.

سوم این که این خاطر اگر در اصول و اعمال باطن باشد از خدای تعالی است و اگر در فروع و اعمال ظاهر است از ملک است،در بیشتر احوال چه فرشته را،راه نیست به معرفت باطن بنده به قول بیشتر علما،اما خیری که از شیطان باشد که آن استدراج باشد،شیخ ما گفتی رحمه اللّه علیه نظر کنی اگر نفس خود را در فعلی که به خاطرت آمد به نشاط بینی نه با ترس و خشیت و با تعجیل بینی نه به آهستگی و با ایمنی بینی نه با خوف و به عاقبت نااندیشیدن بینی نه با بصیرت و تفکر،بدان که آن خاطر از شیطان است و اگر نفس را به ضد این بینی با خشیت و ترس نه با نشاط و به تأنی،نه با شتاب و با خوف،نه با امن و عاقبت اندیشی نه با بی عاقبتی بدان که از خدای تعالی است یا از ملک.

پس من گفتم:پنداری که نشاط سبکی است که در آدمی پدید آید در کاری که بی بصیرت باشد،یا نه در ذکر ثواب آن مذموم باشد.

اما تأنی نیک است و پسندیده الا در چند جای معدود که در حدیث نبوی است علیه الصلاه و السلام،تزویج بکر چون رسیده شد و گزاردن وام چون قدرت باشد و تجهیز میت چون شکی نباشد و مهمانی کردن در وقت نزول و توبه از گناه چون گناه کرده شد،(که این امور را تأنی جایز نیست).

اما خوف واجب است از برای تمامی عمل باشد،تا برای ادای آن به وجه خویش و حق خویش یا خوف قبول حق.

اما بصارت عاقبت به آنکه ببیند تا یقین شود که آن خیر و رشد است و امید ثواب عاقبت هم،این است جملۀ فصول سه گانه که لازم است تو را معرفت آن در باب خاطرها،نیک بدان و نیک ببین که از اسرار لطیف شریف است.