عرفان اسلامی جلد 5 صفحه 89

خشوع در نماز

امام خمینی رحمه الله در باب خشوع بیانی دارند که:

حقیقت خشوع عبارت است از خضوع تمام ممزوج با حب یا خوف و تفصیل این اجمال آن است که قلوب اهل سلوک به حسب جبلت و فطرت مختلف است، پاره ای قلوب عشقی و از مظاهر جمالند و به حسب فطرت متوجه به جمال محبوب هستند و چون در سلوک ادراک ظل جمیل یا مشاهدۀ اصل جمال کنند، عظمت مختفیه در سر جمال،آن ها را محو کند و از خود بیخود نماید؛چون در هر جمالی جلالی مختفی و در هر جلالی جمالی مستور است،چنانچه ممکن است اشاره به این معنی داشته باشد گفتار حضرت مولی العارفین و امیر المؤمنین و السالکین صلوات اللّه علیه و علی آله اجمعین آنجا که می فرماید:

هُوَ الَّذی اشْتَدَّتْ نِقْمَتُهُ عَلیٰ اعْدٰائِهِ فی سِعَهِ رَحْمَتِهِ و اتَّسَعَتْ رَحْمَتُهُ لِأوْلِیٰائِهِ فی شِدَّهِ نِقْمَتِهِ (1).

اوست خدایی که عذابش در عین وسعت رحمت بر دشمنانش شدید است و رحمتش در عین سختی عذابش بر عاشقانش گسترده است.

پس هیبت و عظمت و سطوت جمال آن ها را فرو گیرد و حالت خشوع در مقابل جمال محبوب برای آن ها دست دهد.

و این حالت در اوایل امر موجب تزلزل قلب و اضطراب شود و پس از تمکین، حالت انس رخ دهد و وحشت و اضطرابِ حاصل از عظمت و سطوت مبدل به انس و سکینه شود و حالت طمأنینه دست دهد،چنانچه حالت قلب خلیل الرحمن چنین بوده.