عرفان اسلامی جلد 5 صفحه 90

و پاره ای از قلوب،خوفی و از مظاهر جلالند،آن ها همیشه ادراک عظمت و کبریا و جلال کنند و خشوع آن ها خوفی باشد و تجلیات اسمای قهریه و جلالیه بر قلوب آن ها شود،چنانچه حضرت یحیی علیه السلام چنین بوده؛پس خشوع گاهی ممزوج با حب است و گاهی ممزوج با خوف و وحشت است گرچه در هر حبی وحشتی و در هر خوفی حبی است.

مراتب خشوع

و مراتب خشوع به حسب مراتب ادراک عظمت و جلال و حسن و جمال است و چون امثال ما با این حالات پستی که داریم از نور مشاهدات محرومیم،ناچار باید در صدد تحصیل خشوع از طریق علم یا ایمان برآییم:

[ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ* اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ ] (1).

بی تردید مؤمنان رستگار شدند.*آنان که در نمازشان [ به ظاهر ] فروتن [ و به باطن با حضور قلب ] اند.

خشوع در نماز را از حدود و علائم ایمان قرار داده،پس هر کس در نماز خاشع نباشد به حسب فرمودۀ ذات مقدس حق از زمرۀ اهل ایمان خارج است و نمازهای ما که پیچیده به خشوع نیست از نقص ایمان یا فقدان آن است و چون اعتقاد و علم غیر از ایمان است؛لذا این علمی که به حق و اسما و صفات او و سایر معارف الهیه در ما پیدا می شود غیر از ایمان است.

شیطان به شهادت ذات اقدس حق علم به مبدأ و معاد دارد و مع ذلک کافر است.