عرفان اسلامی جلد 6 صفحه 118

که به فرمودۀ حضرت سجاد علیه السلام اکبر حقوق است به عبادت میسر است (1)آن هم عبادت همراه با شرایط که شرایطش عبارت است از عبادت به دستور خدا و برای خدا و صحیح بجا آوردن مسائل فقهی آن و این عبادت دارای مفهوم وسیعی به وسعت حیات و زندگی است و آن عبارت از رعایت عملی تمام حقوق اللّه و حقوقی است که به دستور حضرت حق نسبت به مردم باید ادا شود.

چون انسان به چنین عبادت وسیعی در حد تکلیف و قدرتش موفق شد،موحد است و در تشهّد خود در شهادت به این که خدایی جز خدای عالم نیست و وحدت مخصوص اوست و برایش شریکی نمی باشد راستگوست و به فرمودۀ حضرت صادق علیه السلام در سرّ باطن عبادت کرده و در فعل ظاهر خضوع به خرج داده و عملش با قول و ادعایش مساوی شده و تشهّدش تشهّد حقیقی است و باز به فرمودۀ حضرت صادق علیه السلام آن تشهّد،ثنای خدا و سپاس و حمد آن حضرت است.

ثنای واقعی و سپاس و حمد و اقرار حقیقی از کسی صادر می گردد که اولاً از طریق قرآن و معارف و آثار عالم با عظمت خلقت،حضرت حق و اسمای حسنی و صفات علیایش را شناخته باشد،ثانیاً از پس آن شناخت به ادای واجبات و ترک محرمات قیام نموده،ثالثاً به ارادۀ خدای مهربان در تمام اندازه گیری ها و تقدیرات و قضاها در حق خودش و دیگران و تمام موجودات خشنود و راضی باشد و امتحانات و ابتلائات را هر چند به وزن کوه ها بر انسان فشار وارد کند،عنایت او دانسته و علت رشد و کمال خود و رسیدن به مقام قرب حضرت جانان بداند و در این اعتقاد و معرفت و در این مجاهدت و کوشش سر از پا نشناخته و عاشقانه سر