عرفان اسلامی جلد 6 صفحه 170

او از همۀ عالم آگاهی و وقوفش به مسئلۀ فقر ذاتی و نیاز طبیعی و حتمی موجود بیشتر بود و توجه به این نیاز همه جانبه را نسبت به حضرت بی نیاز و فقر ذاتی را نسبت به غنی حمید فخر خود می دانست و بالاترین مقام را برای خویش سلطنت فقر به حساب می آورد و در برابر حضرت دوست با تمام وجودش عرضه می داشت:

ألْفَقْرُ فَخْری (1).

فقر،سرافرازی و افتخار من است.

در زمینه این نوع دعا و این شکل درخواست و طلب،ذات موجودات یکسان است و کل عالم هستی بی وقفه در زمینۀ فقر ذاتی و امکانیش،حتی تمام کفار و بت پرستان و همۀ فاجران و فاسقان و ملحدان در حال دعایند و اگر این خط و ربط در وجود آنان نسبت به حضرت او نبود،امکان ادامه زندگی برای کم ترین لحظه برای هیچ کدامشان وجود نداشت.

از این طلب ذاتی و درخواست طبیعی که سراسر هستی موجودات و شؤون آنان را فرا گرفته و هیچیک را برای ادامه زندگی چاره ای جز آن نیست تعبیر به دعای تکوینی می شود،که در این دعا زبان و صدا و اشک و ناله و زاری مدخلیت ندارد و نسبت به این دعا هم دستوری نیست که چرا این قسم از دعا ذاتی موجودات و بافت وجودی و طبیعی آنان است.

اما قسمتی دیگر در زمینه دعا وجود دارد که به آن دستور داده شده و از جن و انس و ملائکه،خواسته اند که این حقیقت را بالاراده به دستور حضرت رب العزه تحقق دهند.