عرفان اسلامی جلد 10 صفحه 248

کلام خواجۀ طوسی در غضب

اشاره

خواجه نصیر طوسی در«اخلاق ناصری»می گوید:

غضب حرکتی بود نفس را که مبدأ آن شهوت و انتقام بود و این حرکت چون به عنف بود آتش خشم افروخته شود و خون در غلیان آید و دماغ و شریانات از دخانی مظلم ممتلی شود تا عقل محجوب گردد و فعل او ضعیف،چنان که حکما گفته اند:

بنیه انسانی مانند غار کوهی شود مملو به حریق آتش و محتنق به لهب و دخان که از آن غار جز آواز و بانگ و مشغله و غلبۀ اشتعال چیزی دیگر معلوم نشود و در این حال معالجۀ این تغیّر و اطفای این نایره در غایت تعذّر بود،هر چه در اطفای اشتعال استعمال کنند ماده قوت گیرد و سبب زیادت اشتعال شود،اگر به موعظت تمسک کنند خشم بیشتر شود و اگر در تسکین حیله نمایند لهب و مشعله زیاده گردد و در اشخاص به حسب اختلاف امزجه این حال مختلف درافتد،چه ترکیبی باشد مانند ترکیب کبریت که از کمتر شرری اشتعال یابد و ترکیبی باشد به مناسبت ترکیب روغن که اشتعال آن را سببی بیشتر باید و هم چنین ترکیبی بود مانند ترکیب چوب خشک و چوب تر،تا به ترکیبی رسد که اشتعال آن در غایت تعذّر بود و این ترتیب به اعتبار حال غضب بود در عنفوان مبدأ حرکت.

اما آن گاه که سبب متواتر شود،اصناف مراتب متساوی نمایند،چنان که از اندک آتشی که از احتکاکی ضعیف متواتر که در چوبی حادث شود،بیشه های عظیم و درختان بهم در شده،چه خشک و چه تر سوخته گردد و تأمل باید کرد در حال میغ و صاعقه که چگونه از احتکاک و بخار رطب و یابس بر یکدیگر اشتعال بروق و قذف صواعق که بر کوه های سخت و سنگ های خاره گذر یابد حادث