عرفان اسلامی جلد 10 صفحه 309

[ وَ التَّوٰاضُعُ مَزْرَعَهُ الْخُشُوعِ وَ الْخُضُوعِ وَ الْخَشْیَهِ وَ الْحَیاءِ؛ وَ انَّهُنَّ لٰا یَنْبُتْنَ الّا مِنْهٰا وَ فیهٰا،وَ لا یَسْلَمُ الشَّرَفُ التّامُّ الحقیقیُّ الّا بِالتَّوٰاضُعِ فی ذاتِ اللّٰهِ تَعٰالیٰ ]

تواضع منشأ خشوع

امام صادق علیه السلام در پایان روایت می فرماید:

تواضع و فروتنی سرزمین روییدن گل خشوع و خضوع است و محل نشو و نمای حیا و خوف و این خضوع و خشوع و خوف و حیا در وجود انسان آشکار نمی شود مگر به تواضع در برابر حق و فروتنی در برابر خلق.

و شرافت و عزت کامل و حقیقی به دست نمی آید مگر از تواضع و فروتنی در جنب ذات او که باید به حقیقت خود را ناچیز و بی اعتبار و لا شیء دانست و آن جناب را مستجمع جمیع صفات کمالیه.

هر که را ذره ای وجود بود***پیش هر ذره ای سجود بود

نه همه بت ز زر و سیم بود*** که بت رهروان وجود بود

هر که یک ذرّه می کند اثبات*** نفس او گبر یا جهود بود

در حقیقت چو جمله یک بودست*** پس همه بودها نبود بود

نقطه آتش است در باطن ***دود دیدن از او چه سود بود

هر که این نقطه دید هر دو جهانش*** محو گشته ز چشم سود بود