عرفان اسلامی جلد 10 صفحه 382

است جلّ جلاله،هم چون صفت های دیگر چون حیات و قدرت و سمع و بصر و کلام و امثال آن.

علم کسبی و قدرتی

و هم چنان که روح و جسم آدم صفی علیه السلام از قدرت و حکمت در وجود آمد این علم که منبع اخلاق او بود،هم برآن ترتیب به دو قسم نازل شد:

1-کسبی.

2-قدرتی.

آنچه قدرتی بود بر عطای محض بی علّت تعلّق گرفت و آنچه حکمتی بود به جهد و کسب مردم حواله گشت.

قسم عطایی انبیا را آمد و بس.

این قسم که کسبی بود بر جملۀ ذریت بنی آدم به نسبت مراتبی که در اصل خلقت با سرشت هر یکی همراه است منقسم گشت و اگرچه همۀ اولیا را به قدر متابعت انبیا از قسم عطایی نیز حظّی بود،اما قاعدۀ سلوک از برای ایشان اقوی است که:

مَا اتَّخَذَ اللّهُ وَلِیًّا جاهِلاً قَطُّ.

خداوند هرگز مقام ولایت را به انسان جاهل نمی سپارد.

و این از آن است که سلوک روش نفس است که علم کسبی تعلّق بدو دارد.

هم چنان که علم عطایی تعلّق به روح دارد و چون نفس از عالم حکمت در وجود آمده است به واسطۀ احتیاج،لاجرم تحصیل علم کسبی او را بی سبب میسّر نگردد و روح چون از عالم قدرت آمد از سبب مستغنی است و همیشه فیض از علم ازل