عرفان اسلامی جلد 12 صفحه 5

و به وقت دچار شدن به مرض و درد به طبیب و دوا مراجعه می کردند و به هنگام حمله دشمن دست به دفاع و جهاد مقدّس می بردند و در راه احقاق حق خود و اهل و عیال و ملّتشان از هیچ فعّالیّتی بازنمی ایستادند و این همه نه این که با توکل منافات نداشت بلکه اعتمادشان در تمام امور به حضرت حق بود و آن عین توکل بود و در عین حال آن بزرگواران و هم چنین ائمه طاهرین علیهم السلام در رأس تمام متوکّلان عالم بودند.

عبارات و جملات و گفته های صوفیان و درویشان خارج از راه را در باب توکّل که در کتب عرفانی اهل سنت و بعضی از کتب خاصه به نقل از آنان آمده رها کنید که قسمت عمده ای از آن گفته ها محصول خیالات و اوهام و ضد آیات و روایات است.

کار و کوشش براساس دستور و هماهنگ با قوانین حق و به شرط رعایت حلال و حرام در تمام امور حیات اعم از امر اقتصادی در ابعاد دامداری و کشاورزی و صنعت و تجارت و امر سیاسی اعم از اجرایی و قضایی و وضع قانون و امر علمی اعم از علم ادیان و علم ابدان واجب است و برای به نتیجه رسیدن تمام این امور اعتماد و توکل بر حضرت دوست اوجب که این است توکّل و توکل را جز این معنا نیست،معنا کردن توکّل به غیر این معنی تنبلی و سستی و عافیت طلبی و فرار از مسؤولیت است نه توکّل که توکّل حالتی است ایمانی و روحی و قلبی که در تمام امور انسان را از کفر و شرک و افتادن به چاه گناه و معصیت و ذلت و دنائت حفظ می کند.

آری،این عالم و این جهان براساس نظام علت و معلول و سبب و اسباب قرار داده شده و بدون اتّصال به سبب و اسباب رسیدن به مسبّب و مسبّبات محال است،چیزی که هست در این زمینه باید به دو چیز با تمام وجود توجّه داشت که