عرفان اسلامی جلد 12 صفحه 7

حسّ و عقل حکم می کند که جهان جای تکاپو و تلاش است،به اضافه حس و عقل،آن اندازه آیات و روایات در این باره وارد شده است که حتی احتیاج به ذکر نمونه ای هم از آن ها حس نمی شود،فقط کافی است که به این آیۀ شریفه توجّه شود که می فرماید:

[ وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسٰانِ إِلاّٰ مٰا سَعیٰ وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُریٰ ] (1).

و این که برای انسان جز آنچه تلاش کرده [ هیچ نصیب و بهره ای ] نیست،* و این که تلاش او به زودی دیده خواهد شد.

ملاحظه می شود که در آیۀ شریفه«انّما»وجود دارد که دلالت بر حصر حقیقی می نماید،از آن طرف علل محاسبه نشده و نظارت خدا به موجودات و جریان استمراری حوادث نمی گذارد که هیچ انسانی اگر چه تمام نیروهای فکری فرزندان آدم را در مغز خود جای بدهد به طور یقین و جزم مقدّماتی را که برای نتیجه ای ایجاد کرده است،آن چنان قطعی بداند که احتمال تخلّفی در آن نبوده باشد،آری، ما به جهان هستی مسلّط نیستیم،ما حدود اختیارات خود را کاملاً می شناسیم که چه اندازه کم و ناچیز است و به همین جهت است که خداوند می فرماید:

[ وَ لاٰ تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فٰاعِلٌ ذٰلِکَ غَداً* إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ ] (2).

و هرگز دربارۀ چیزی مگو که من فردا آن را انجام می دهم.*مگر این که [ بگویی:اگر ] خدا بخواهد.

و نیز روشن است که پیوستن حوادث و رویدادها به مشیّت خداوندی چه اندازه باعث آرامش قلبی می گردد؛زیرا در آن هنگام که مطابق تصورات انسان کاری انجام