عرفان اسلامی جلد 12 صفحه 8

نمی گیرد و تمام مقدّمات به هدر می رود،با یأس و نومیدی بنیان کنی مواجه می گردد،در صورتی که اگر تمام حوادث را پس از فعالیّت های ممکن به مشیّت خداوندی موکول نماید هنگام تخلّف از نتیجۀ آن اضطراب و نومیدی صورت نخواهد گرفت،همین روش دوجانبه را خداوند در آیۀ شریفه چنین می فرماید:

[ فَبِمٰا رَحْمَهٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ ] (1).

[ ای پیامبر ! ] پس به مهر و رحمتی از سوی خدا با آنان نرم خوی شدی،و اگر درشت خوی و سخت دل بودی از پیرامونت پراکنده می شدند؛بنابراین از آنان گذشت کن،و برای آنان آمرزش بخواه،و در کارها با آنان مشورت کن، و چون تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن؛زیرا خدا توکل کنندگان را دوست دارد.

در توکّل تکیه بر غیر خدا وجود ندارد؛زیرا فقط خداست که طرف توجّه انسان است،البته هیچ کس منکر نیست که انسان بایستی در همه شؤون خود خداوند را مورد توجه قرار بدهد،ولی هنگامی که درست دقّت کنیم خواهیم دید که کار و کوشش به حسب قوانین طبیعت که جلوه گاه مشیّت خداوندی است،بهترین وسیلۀ توجه به خدا و اطاعت از دستور اوست که نیروی بازوی خدادادی را به کار می اندازد و در راه معاش خود و دیگران با تقلّایی که می کند بهترین عبادت را انجام می دهد،مرد آگاه هرگز نیروپرست نیست،مرد با ایمان می داند که سبب ساز تمام سبب ها خداست،بلکه سرتاپای وجود او از خدا است،بنا بر این توجّه،چگونه