فراتر از عرفان : خداشناسی فلسفی و عرفانی از نگاه وحی و عرفان صفحه 342

حدوث نفوس و اجسام، همان حدوث آن به آن و لحظه به لحظه بر مبنای حرکت جوهری ازلی است، نه اینکه واقعا به حدوث و آفرینش حقیقی و دارای ابتدای وجود بودنِ عالم نفوس و اجسام معتقد باشد.

و نیز می گوید:

الفیض من عند الله باق دائم، والقائم متبدّل زائل فی کلّ حین، وإنّما بقاؤه بتوارد الأمثال، کبقاء الأنفاس فی مدّه حیاه کلّ واحد من الناس.(1)

فیض از جانب خداوند دائما باقی است، و عالم هر لحظه در حال تبدل و زوال است. بقای عالم از جهت این است که هر آن، امثالِ آن پی در پی وارد می شود مانند بقای نَفَس های آدمیان در مدت زندگی هر یک از ایشان.

و می نویسد:

لا هویّه من الهویّات ولا شخص من الأشخاص فلکاً کان أو عنصراً، بسیطاً کان أو مرکّباً، جوهراً کان أو عرضاً إلّا وقد سبق عدمُه وجودَه، ووجودُه عدمَه سبقاً زمانیّاً.(2)

همه چیزها و همه اشخاص چه فلک باشند و چه عنصر، و چه بسیط باشند و چه مرکب، و چه جوهر باشند و چه عرض، عدمشان قبل از وجودشان بوده است و نیز وجودشان قبل از عدمشان می باشد به قبلیت و سبقت زمانی.

"ابن سینا" می گوید:

صدور الموجودات عنه علی سبیل اللزوم... وکان صدورها عنه دائماً بلا منع ولا کلفه.(3)

صدور موجودات از باری تعالی به طور لزوم می باشد... و این صدور و

1- . اسفار، 7/328.
2- . ملا صدرا، عرشیه، 230.
3- . حسن زاده آملی، حسن، خیر الاثر در رد جبر و قدر، 193، به نقل.