فراتر از عرفان : خداشناسی فلسفی و عرفانی از نگاه وحی و عرفان صفحه 431

وجود پیدا نمی کند" بیان می دارد_، همان حتمیت و قطعیتی است که بر تحقق هر چیزی که وجودش عین ذاتش نباشد پیشی و سبقت دارد.

و نیز:

إنّ الإنسان المتفکّر المختار مبدء قریب للفعل الوجودیّ، ثمّ المبادی العالیه المنتهی إلی مبدء المبادی علل وسطیّه منتهیه إلی مسبّب الأسباب لصدور ذلک الفعل الوجودیّ... إلّا أنّها تکون أسباباً له بطریق مبادیه _ التی منها تروّی الإنسان وإرادته و انتخابه لأحد طرفی الممکن _ وهذا هو المنزله الوسطی بین منزلتی الإفراط والتفریط علی مسلک الفلسفه المتعالیه.(1)

انسان متفکر مختار، مبدء نزدیک فعل وجودی است، بعد از آن مبادی بالاتری وجود دارند که علت های وسط بوده و به سبب تمامی اسباب برای صدور آن فعل وجودی منتهی می شوند، _ که البته آن علت های وسطی به عنوان مقدمه هایی هستند که از جمله آن مقدمات می باشد اندیشه انسان و اراده و انتخاب او یکی از دو طرفی را که وجود آن امکان دارد _ و این همان منزلت وسط بین دو طرف افراط و تفریط بر اساس مسلک فلسفه متعالیه می باشد.

سخن فوق گر چه در ظاهر از اختیار انسان سخن میراند ولی حقیقت این است که در صورتی که بر اساس قاعده "الشیء ما لم یجب لم یوجد: تا چیزی ضرورت و وجوب پیدا نکند تحقق نمی یابد" هر چیزی باید علت جبری و ضرورت دهنده داشته باشد، پس فعل انسان، و حتی اندیشه و اراده و انتخاب او نیز باید به طور ضرورت و وجوب از او صادر شود، و در این صورت نه اختیار معنایی دارد، و نه تفکر انسانی ربطی به اختیار او دارد، و نه جایی برای انتخاب انسان باقی می ماند، و نه فعل ممکنی وجود دارد که بخواهد اختیار و انتخاب به