فراتر از عرفان : خداشناسی فلسفی و عرفانی از نگاه وحی و عرفان صفحه 432

آن تعلق بگیرد.

فلسفه می گوید:

الحرکه لازمه ضروره بالقدره، والقدره محرّکه ضروره عند انجزام المشیّه، والمشیّه تحدث ضروره فی القلب عقیب الداعی، فهذه ضروریّات یترتّب بعضها علی بعض ولیس لنا أن ندفع وجود شیء منها عند تحقّق سابقه، فلیس یمکن لنا أن ندفع المشیّه عند تحقّق الداعی للفعل ولا انصراف القدره إلی المقدور بعدها، فنحن مضطرّون فی الجمیع.(1)

حرکت، لازمه ضروری قدرت است. و قدرت، پس از جزمی شدن مشیت ضرورتا به کار می افتد. و مشیت، به طور جبری به دنبال داعی در قلب پدید می آید. پس این ها همه ضرورت هایی اند که برخی بر برخی دیگر مترتبند و ما بر دفع هیچ کدام از آنها پس از تحقق مرحله سابقش قدرت نداریم. پس برای ما امکان ندارد که با وجود تحقق داعی به انجام فعل، مشیت را دفع کنیم. یا اینکه بعد از تحقق مشیت قدرت را از مقدور باز داریم. پس ما در تمامی این احوال مضطر و بدون اختیار می باشیم.

سپس فیض کاشانی به اشعار حافظ _ که کاشف از جبری بودن او نیز هست _ اشاره کرده و می گوید:

بارها گفته ام و

بار دگر می گویم

که من دل شده این

ره نه به خود می پویم

در پس آینه طوطی

صفتم داشته اند

آنچه استاد ازل گفت

بگو می گویم

من اگر خارم اگر

گل چمن آرایی هست

که از آن دست که می پروردم

می رویم

در کتاب "الهی نامه" نیز آمده است:

جز این نمی شد، با که درآویزیم.(2)

و نیز:

شکرت که اقتضای عین ثابت حسن، اغتذای از مأدبه محمد و آل محمد