فراتر از عرفان : خداشناسی فلسفی و عرفانی از نگاه وحی و عرفان صفحه 434

در جهان خارج هیچ فعلی نیست مگر فعل خداوند سبحان، و این حقیقتی است که برهان و ذوق هر دو بر آن دلالت دارد(1).

و در کتاب "خیر الاثر در رد جبر و قدر" آمده است:

فاعل، در هر موطن اوست، و موثری جز وی نیست.(2)

مذهب عرفان می گوید:

"موجودات همچون صورت هایی در آیینه، هیچ حقیقتی ندارند، تنها نشان دهنده ذات خداوندند و هرگز وجود حقیقی ندارند"،

در کتاب "علی بن موسی علیه السلام والفلسفه الالهیه" آمده است:

إنّ استحاله التفویض علی مشرب التوحید الأفعالیّ أظهر، لوضوح امتناع تفویض الأمر الخارجیّ إلی صوره مرآتیّه _ لا حقیقه لها عدا حکایه ذی الصوره _ کما أنّ امتناع الجبر علی هذا المشرب أیضاً أبین _ لأنّ الإکراه إنّما یتصّور فی ما یکون هناک شیء موجود له اقتضاء وإراده _ وأما الصوره المرآتیّه _ التی لا واقعیّه لها عدا الإرائه والحکایه _ فلا مجال لفرض إکراهها وجبرها. کما أنّها لا مجال أیضاً لتفسیر المنزله بین المنزلتین علی منهج الحکماء من توجیه العلّه القریبه والمتوسّطه و البعیده، إذ لا علیّه للصوره المرآتیّه أصلاً حتی یبحث عن کونها قریبه أو لا(3).

محال بودن تفویض بر اساس مشرب توحید افعالی روشن تر است، زیرا امتناع تفویض امر خارجی به صورت آئینه ای _ که هیچ وجود واقعی ای جز نمایاندن ندارد _ روشن و آشکار است، پس جایی برای فرض اکراه و اجبار آن صورت آئینه ای در میان نمی ماند.

همانطور که بر روش فلاسفه _ که علت نزدیک و متوسط و دور را

1- . طباطبایی، محمد حسین، رسائل توحیدی، 81.
2- . حسن زاده آملی، حسن، خیر الاثر در رد جبر و قدر، 199.
3- . جوادی آملی، عبد الله، علی بن موسی الرضا علیه السلام والفلسفه الإلهیه، 88.