چه کسانی نمی فهمند؟!: گویا و رسا در نقد عرفان التقاطی و تفکرات یونانی صفحه 221

صنع خداوند متعال بدون مواد اولیه و نقشه است، اما انسان ها با مواد اولیه و طراحی چیزی را می سازند. انسان از خاک کوزه و اشیای سفالی می سازد اما خداوند از خاکی که خود «لَا مِنْ شَی ءٍ» خلق نموده انسان و دیگر موجودات زمینی را می سازد. فعل خداوند متعال با قدرت خویش است اما فعل دیگر موجودات با قدرتی است که خداوند به آنها اعطا نموده است. بنابراین فعل خداوند هیچ گونه سنخیتی با فعل مخلوقات خویش ندارد و همانگونه که خداوند در صفات و ذات بی نظیر است در فعل خود نیز بی نظیر است.

توحید افعالی در دیدگاه اهل عرفان و تصوف به گونه ای دیگر است. آنان فاعل تمام فعل ها را خدا می دانند و مطلقا هرگونه استقلالی را از فعل دیگر موجودات نفی می کنند. آنان موجودات را وسیله و ابزاری می دانند جهت ظهور و بروز فعل الهی در جهان. مولوی در دفتر دوم مثنوی در داستان شهادت امام علی عَلَیهِ السَّلام طبق این دیدگاه انحرافی، فاعل حقیقی در قتل حضرت علی عَلَیهِ السَّلام را خداوند نام می برد و دست و آستین ابن ملجم ملعون را دست و آستین خداوند مطرح می کند.

آلت حقی تو، فاعل دست حق

چون زنم بر آلت حق طعن و دق

و در نهایت ابن ملجم ملعون که در سخن نبی مکرم اسلام صَلَّی اللهُ عَلیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم شقی ترین انسان هاست را تبرئه می نماید و وی را لایق شفاعت امیرمؤمنان عَلَیهِ السَّلام معرفی می کند. از قول امیرمؤمنان علی عَلَیهِ السَّلام می گوید:

لیک بی غم شو شفیع تو منم

خواجه روحم نه مملوک تنم