چه کسانی نمی فهمند؟!: گویا و رسا در نقد عرفان التقاطی و تفکرات یونانی صفحه 223

جوهره اصلی مشرب عرفانی در معرفت خداست، در همه ادوار تاریخ وجود داشته و به عنوان رمز و راز و اساس همه مکاتب عرفانی قبل و بعد از اسلام مطرح بوده است.

در این معرفت، یک وجود بیشتر در عالم نیست که همان هم موجود است و آن خداست. و می گویند: تمام پدیده ها ظهور همان موجود است. طبق این دیدگاه اشیاء چیزی جز ظهور ذات خدا و عین او نیستند. می گویند: اشیاء عین ذات الهی اند با این تفاوت که ذات خدا مطلق است و اشیاء محدود و مقیدند.

تعبیر دیگری که بزرگان عرفای اصطلاحی و صوفیه درباره وحدت وجود دارند این است که به طور کلی اشیاء موجود نیستند، هرچه هست خداست. و هر چیز دیگری غیر از خدا تنها نمودی است بی بود و اگر بودی هست آن بود خداست. و همچنین تعبیر دیگری که از وحدت وجود در روش عرفانی مطرح است این است که خداوند در مقام واحدیت در اعیان ثابته تجلی می کند و این همان ظهور پدیده هاست. پس اشیاء و پدیده ها تجلی ذات خداوندند که در چشم ما متکثر شده اند، اما حقایقشان همان نور واحد الهی است که عارف با چشم تیزبینش کثرات را خرد می کند و دور می ریزد و فقط خدا را در اشیاء مشاهده می کند.

می گویند: چون حقیقت تمام مخلوقات تجلی ذات خداوندی است و به چشم تنگ ما گوناگون آمده است، پس هر چیز سزاوار عبودیت و بندگی است، حتی اگر بت باشد و می گویند: بت پرست هم خدا را می پرستد چون بت ظهور همان خدای بزرگ است.