دفتر عقل و قلب صفحه 133

1- 1 . آشتیانی، میرزا مهدی؛ «تعلیقه علی شرح المنظومه السبزواری» چاپ سوم، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1418 ق، ص 21.

2- 2 . همان، ص 23.

3- 3 . آملی، پیشین، ص 550.

4- 4 . نون، سوگند به قلم و آنچه می نویسد.

5- 5 . همان، ص 549.

6- 6 . همان، ص 698 .

تفاوت کلام و کتاب

اینک این سؤال درخور طرح است که آیا کتاب خداوند و کلام خداوند دو چیز است یا با همدیگر اتحاد دارند.

پاسخ این سؤال آن است که کلام وقتی ثبت و ضبط شود کتاب می گردد و به دیگر سخن: هرگاه کلام متشخص گردد کتاب می شود؛ به همین جهت وقتی انسانی چیزی را بنویسد، نوشته او را کلام او نیز می توان نامید. چنانکه فراوان می گوییم: «فلان نویسنده در کتاب خود گوید ...». از طرف دیگر قبلاً گفتیم که وجود هر انسانی یک کتاب انفسی است و آنچه را که انسان می گوید، درواقع تدوین کتاب انفسی اوست.

بنابراین حقیقتا هر کلامی کتاب است و هر کتابی کلام، و اگر تفاوتی بین کلام و کتاب است، اعتباری و نسبی است. مقصودی که بیان شده است، اگر با فاعل آن مقایسه شود کلام است و اگر با قابل آن سنجیده شود، کتاب است. پس می توان کتاب خدا را کلام خدا و کلام او را کتاب نامید.

البته اگر به نسبت های میان کلام و کتاب نگریسته شود، تفاوتهای بسیاری میان آن دو به نظر می رسد که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

الف) کتاب خلقی است و کلام امری است.

ب) کتاب دارای کثرت است و کلام وحدت دارد.

ج) کتاب مادی است و کلام مجرد است.

د) کتاب تفصیل و تفریق است و کلام اجمال و جمع است.

ه) کتاب مرکب است و کلام بسیط است.

و) کتاب تدریجی است و کلام دفعی است.

ز) کتاب دارای تضاد ترتبی است و رطب و یابس در آن است و کلام منزه از کثرت و تضاد است.

ح) کتاب دنیائی است و کلام آخرتی است.

ط) کتاب شهادت است و کلام غیب است.