دفتر عقل و قلب صفحه 170

1- 1 . به مقدمه آقای نهری بر «شرح دعای سحر» ص یا رجوع شود.

2- 2 . «شرح دعای سحر» ص 93.

3- 3 . همان مدرک، ص 130.

4- 4 . همان مدرک، ص 213.

5- 5 . مقدمه «شرح دعای سحر» ص یا.

6- 6 . آیه الله استادی در کتاب «چهل مقاله»، ص 302، و نیز در کتاب «سی مقاله» ص 242 از این تعلیقه یاد کرده است گرچه ایشان از این یک تعلیقه به «دو تعلیقه» یاد کرده اند. و در مجله «کیهان اندیشه» شماره 11 عینا و شماره 18 اشارتا نقل شده است.

راه شناخت حقایق اشیاء

آیا تحصیل علم و دانش تنها راه موثق برای رسیدن به حقیقت است؟ یا آن که تقوی و طهارت دل راه اصلی رسیدن به حقایق می باشد؟ و آیا راه سومی وجود دارد یا خیر؟

مرحوم حاج ملاهادی سبزواری در حاشیه خود بر «شرح منظومه» فرموده است:

«المتصدّون لمعرفه الحقایق أربع فرق، لأنهم إما أن یصلوا إلیها بمجرد الفکر أو بمجرد تصفیه النفس بالتخلیه والتحلیه أو بالجمع بینهما. فالجامعون هم الاشراقیون والمصفّون هم الصوفیه والمقتصرون علی الفکر اما یواظبون موافقه أوضاع ملّه الأدیان وهم المتکلمون، أو یبحثون علی الاطلاق وهم المشاءون».(1)

یعنی: آنان که متصدی شناخت حقایق هستند به چهار فرقه تقسیم می شوند، زیرا یا می خواهند فقط با فکر به آن برسند یا فقط تصفیه نفس و تخلیه و تحلیه را ملاک خود قرار داده اند و یا آن که جمع بین هر دو می کنند. آنان که جمع بین فکر و تصفیه نفس می کنند «اشراقیون» هستند. و «عارفان» فقط تصفیه نفس را ملاک قرار داده اند. «متکلمان» فکر را تنها راه رسیدن به معارف می دانند اما مقیّدند که از ظاهر دین تخطّی ننمایند. «فلاسفه مشاء» کسانی هستند که فکر را تنها راه رسیدن به معارف می دانند چه آن که مطابق با دین باشد یا خیر».

حضرت امام چون تابع «حکمت متعالیه» و صدرالمتألهین می باشد معتقد است که برای شناخت اشیاء باید بین فلسفه مشاء و اشراق و عرفان جمع نمود، یعنی نه فقط فکر به تنهایی ره به جایی می برد و نه فکر با تصفیه نفس کمال مطلوب است بلکه باید فکر و تصفیه نفس را با عرفان و ظواهر شرع آمیخته نمود تا به شناخت حقیقت دست یافت. و از این جهت بین کلمات فلاسفه و عرفا اختلافی نیست.(2)

و در «مصباح الهدایه» فرموده است: «انّ طور العرفاء وان کان طورا وراء العقل الاّ انّه لایخالف العقل الصریح والبرهان الفصیح، حاشا المشاهدات الذوقیه ان تخالف البرهان،