دفتر عقل و قلب صفحه 174

1- 1 . «شرح دعای سحر» ص 260، و شبیه این کلام نیز در ص 266 ذکر کرده است.

2- 2 . «دیوان امام خمینی» ص 245. 3 . همان مدرک، ص 204، و قریب به آن ص 209. 4 . همان مدرک، ص 44.5 . «دیوان امام خمینی» ص 115.

3- 6 . در دیوان امام کلمه «نتوان» آمده که در متن نیز آورده شد، ولی ظاهرا «بتوان» صحیح باشد.

4- 7 . «دیوان امام خمینی» ص 202.

مرتبه ای که از علم و دانش قرار گیرد باز باید این احتمال را بپذیرد که هنوز علوم و دانش های بالاتر و مهم تری وجود دارند که از آن خبر ندارد. عرفان سرشار از نکته های ذوقی و مکاشفات روحی است که با فلسفه قابل وصف و بیان نیستند و دست فیلسوف به آن ها نمی رسد.

به هر حال حضرت امام می خواهد با این سخنان بگوید: «بالا بیایید» و به یک علم قناعت و بسنده ننمایید و همیشه در حال ترقی و تکامل روحی و معنوی باشید. و فوق کل ذی علم علیم.

اهتمام به فلسفه اشراق

در حوزه های علوم دینی از زمان فارابی و ابن سینا فلسفه مشاء از رونق خوبی برخوردار بوده است، و غیر از چند برهه کوتاهی که برخی از فیلسوفان بزرگ به فلسفه اشراق توجه نمودند نوعا فلسفه مشاء مورد بحث و تدریس و تحصیل بوده است. پس از صدرالمتألهین نیز فلسفه او جایگزین فلسفه اشراق و مشاء گردید، گرچه هنوز فلسفه مشاء به صورت ضعیف وجود دارد ولی فلسفه اشراق مورد بی مهری قرار گرفته است، به طوری که هیچ درس رسمی یا غیررسمی از فلسفه اشراق سراغ نداریم. البته چون فلسفه با استدلال و برهان انس بیش تری داشته است و این خصوصیت در فلسفه مشاء وجود دارد ولی در فلسفه اشراق گاهی سخنانی ذکر می شود که ذوقی بوده یا مبتنی بر کشف و شهود هستند اما دلیل و برهانی بر آن ها اقامه نشده است به این جهت فلسفه مشاء برای تعلیم و تربیت و رشد عقلی اثر بیشتری دارد.

اما هرگز نباید این فلسفه را که ریشه های چندهزار ساله دارد فراموش نمود. اندیشه های اشراقی «هرمس»، «جاماسب»، «بوذرجمهر»، «بودا»، «افلاطون»، «فلوطین»، «شیخ شهاب الدین سهروردی»، و «خواجه نصیرالدین طوسی» افق های روشنی در فلسفه پدید آورده اند که صدرالمتألهین در چند جای اسفار نظر اشراقیون