دفتر عقل و قلب صفحه 176

1- 1 . «شرح دعای سحر» ص 90.

2- 2 . «تعلیقات علی شرح فصوص الحکم» ص 171.

3- 3 . «مصباح الهدایه» ص 59 و 60 .

4- 4 . «حکمه الاشراق» مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج 2، ص 10 و 259.

5- 5 . «مصباح الهدایه» مصباح اول از مشکاه دوم، ص 54.

اشراق تدریس می کردند نه فلسفه مشاء را.(1)

شاید بتوان علت این گرایش خاص امام را به فلسفه اشراق در بُعد اخلاقی و عرفانی ایشان جستجو نمود. امام به حقیقت کلمه استاد اخلاق حوزه بوده است و بیشترین توجه و علاقه ایشان به تهذیب نفس و معنویت و ارتباط با ملکوت عالم بوده است و چنین حالتی با بحث های خشک عقلی فلسفه مشاء مناسبت نداشته و به مکاشفات و واردات قلبی اشراقیین شباهت زیادی دارد.

تعریف فلسفه

برای حکمت و فلسفه تعریف های مختلفی ذکر شده است:

«صیروره الانسان عالَما عقلیا مضاهیا للعالم العینی».(2)

«استکمال النفس الانسانیه بمعرفه حقایق الموجودات علی ما هی علیها بقدر الوسع الانسانی».(3)

«العلم بحقایق الاشیاء علی ما هی علیه والعمل بمقتضاه».(4)

در این سه تعریف فوق برای فلسفه بر مسأله معرفت نفس و کمال آن و شناخت حقایق موجودات و عمل تأکید شده است. اما حضرت امام یک تعریف دیگری از فلسفه ارائه داده است:

«حکمت یعنی معرفت و مشاهده حضوری خدا و شئون ذاتی و تجلیات اسماء و افعال او در حضرت علمیه و عینیه، و نیز علم حضوری به کیفیت نکاح حضرات اسمائی».(5)

اولاً حضرت امام در این تعریف با یک دید عرفانی به فلسفه نگاه کرده است. ثانیا