دفتر عقل و قلب صفحه 183

1- 1 . «شرح منظومه» حاشیه کتاب، ص 10.

2- 2 . همان مدرک، ص 26 و «نهایه الحکمه» ص 11.

مجعول بودن آن را.(1)

همچنان که حضرت امام معتقد است که مشرب دقیق عرفانی اقتضاء می کند که گفته می شود جعل به ماهیات تعلق می گیرد و در عین حال تعلق جعل به وجود با این کلام تهافتی نداشته و قابل تلفیق و هماهنگی هستند گرچه قول به جعل اتصاف قابل پذیرفتن نیست.(2)

در این عبارت حضرت امام مجعول بودن وجود را باطل ندانسته و فقط می گوید این قول با قول به جعل ماهیت قابل جمع و هماهنگی است. ولی در جای دیگر امام صریحا مجعول بودن وجود را باطل می داند فرموده است: «حکماء معتقدند که جعل به وجود تعلق می گیرد نه به ماهیت و بنابر نظر آنان باید ماهیت مناط استغناء باشد نه مناط به افتقار. و اما ذوق عرفانی اقتضاء می کند که گفته شود جعل به وجود تعلق نمی گیرد و ماهیت و ذات مجعول هستند و وجود دارای ظهور و بطون است نه جعل» و سپس فرموده: «و تحت هذا سر لایجوز اظهاره».(3) آیه الله جوادی آملی نیز در رحیق مختوم این نظر استاد خود امام خمینی رحمه الله را مورد بحث قرار داده است.(4)

این سخن امام بسیار شبیه به کلام فیض کاشانی است که فرموده است: «لیعلم انّ الجعل انما یتعلق بالوجود من حیث التعین لامن حیث ذاته وحقیقته، لان الامکان انما یتعلق بالوجود من حیث التعین فالتحقیق الاتم ان الماهیه کما انها لیست مجعوله بمعنی ان الجاعل لم یجعل الماهیه ماهیه کذلک الوجود لیس مجعولاً بمعنی ان الجاعل لم یجعل الوجود وجودا بل الوجود وجود ازلاً وابدا وموجود ازلاً وابدا والماهیه ازلاً وابدا وانما تأثیر الفاعل فی خصوصیه الوجود وتعینه لاغیر».(5)