دفتر عقل و قلب صفحه 190

1- 1 . «تعلیقات علی مصباح الانس» ص 287.

2- 2 . برای توضیح بیشتر معنای حرفی رجوع شود به «اسفار» ج 1، ص 143.

سخن سست معتقد شده اند این است که دیده اند برخی از قضایای صادق داریم که موضوع آن ها معدوم است. پس معلوم می شود که موضوع آن ها عدم محض نیست زیرا از عدم نمی توان خبر داد.

گروه دیگری از متکلمین گفته اند بین وجود و عدم واسطه ای به نام «حال» وجود دارد. اکثر فلاسفه در مقام ردّ این سخنان گفته اند: فطرت سالم کافی است که بطلان این ها را درک نماید.(1)

نکته مهم در این جا این است که بعضی از فلاسفه در مقام ردّ این کلمات متکلمین گفته اند: این دو قول از این جهت مشترک هستند که بین وجود و عدم واسطه ای قرار داده اند ولی برخی از آنان نام این واسطه را «ثابت» و برخی «حال» قرار داده اند، و در جواب هر دو نظریه گفته اند: چون بین وجود و عدم واسطه وجود ندارد پس این دو قول باطل هستند.

حضرت امام در این جا به این نکته بسیار مهم و دقیق توجه داده است که قول به ثبوت ماهیات غیر از قول به حال و واسطه بین وجود و عدم است. و این دو قول ارتباطی با یکدیگر ندارند. بنابراین با نفی و انکار واسطه بین وجود و عدم قول دوم را می توان پاسخ داد اما انکار واسطه بین وجود و عدم نمی تواند پاسخ قول اول باشد. و بهتر است برای پاسخ قول اول گفته شود:

مالیس موجودا یکون لیسا قد ساوق الشی ء لدینا الایسا(2)

عبارت حضرت امام چنین است: «انّ القول بثبوت الماهیات غیرالقول بالواسطه بین الوجود والعدم التی یعبّرون عنها بالحال. والجواب عن قولهم هو ما ذکره الحکماء من انّ ما لیس موجودا یکون لیسا صرفا».(3) در این عبارت حضرت امام اشاره به شعر مرحوم حاجی دارد که در بالا ذکر شد.(4)