دفتر عقل و قلب صفحه 191

1- 1 . «اسفار» ج 1، ص 76؛ «نهایه الحکمه» ص 16.

2- 2 . «شرح منظومه» ص 44.

3- 3 . «تعلیقات علی مصباح الانس» ص 230.

4- 4 . رجوع شود به «کشف المراد» ص 32؛ «شوارق الالهام» ص 55؛ «شرح تجرید العقائد» ص 15.

امتناع اعاده معدوم

بعضی از فلاسفه عنوان این بحث را «المعدوم لایعاد بعینه» قرار داده اند،(1) و برخی دیگر «لاتکرار فی الوجود» قرار داده اند.(2) ولی در کتاب های عرفانی گاهی با عنوان «ان اللّه لایتجلی فی صوره مرتین» و گاهی با عنوان «لاتکرار فی التجلی» مطرح می شود.

اصل این بحث به جهت تحلیل مسأله معاد مطرح شده است، زیرا گروهی از متکلمین تصور کرده اند که انسان با مرگ معدوم می شود و دوباره برای معاد محشور می گردد. فلاسفه در مقابل آنان می گویند: امتناع اعاده معدوم از بدیهیات عقلی است و مسأله معاد ربطی به اعاده معدوم ندارد.

این مسأله هم جزء مسائل علم کلام است و هم از مسائل فلسفه و عرفان. از نظر عرفان معنای اعاده معدوم این است که یک ذات دو وجود داشته باشد و چیزی از مرتبه خود جدا شده و در مرتبه دیگر قرار گیرد. و چنین چیزی محال است زیرا در تجلی خدا تکرار نبوده و هر لحظه خدا در شأن جدیدی است.

وفی کل شی ء له آیه تدل علی انه واحد

در این شعر احتمال دارد که ضمیر «أنّه» به کلمه «کل شی ء» برگردد و معنایش این است که هر چیزی منحصر به فرد بوده و واحد می باشد و تکراری در وجود او نیست.

حضرت امام می فرمایند: «خداوند دائما در تجلی است، گاهی تجلی به اسماء ظاهر است مثل رحمن و مبدع، و گاهی به اسماء باطنی مثل مالک، قاهر، معید. پس هر چیزی دائما در حال ظهور و بطون است. و خداوند نیز هر لحظه در شأن جدیدی است یک لحظه جمال و ظهور و یک لحظه جلال و بطون است».(3)

مراد حضرت امام این است که هر چیزی یک لحظه دارا و مظهر اسم رحمن و مبدء و مبدع بودن خدا است و این لحظه همان لحظه ای است که آن شی ء موجود شده است. و یک لحظه دیگر مظهر اسم قاهر و قابض بودن خدا است و این لحظه ای