دفتر عقل و قلب صفحه 193

1- 1 . «شرح دعای سحر»، ص 167.

کمتر کسی از فلاسفه از این قاعده برای اثبات عزت خداوند استفاده کرده است (گرچه در بحث «ند» نداشتن خدا به این قاعده تمسک کرده اند.) ولی حضرت امام یک نکته مهم اعتقادی را از این مسأله فلسفی اثبات کرده اند.

امکان ماهوی و امکان وجودی

یکی از بحث های فلسفی تفسیر و توضیح معانی مختلف «امکان» است. یکی از اقسام امکان امکان وجودی است، یعنی آن تعلق و وابستگی معلول به علت خود که معلول در برابر علت هیچ گونه استقلالی نداشته و صرف ربط و وابستگی به علت باشد. این امکان وجودی را امکان فقری یا فقر ذاتی نیز می گویند که تمام موجودات در برابر خدای سبحان فقر محض هستند نه فقیر یعنی حتی از خودشان ذات نیز ندارند که دارای صفت فقر باشد بلکه ذات آن ها نیز جز وابستگی و ارتباط به خدای سبحان نمی باشد. و اما امکان ماهوی یعنی چیزی که خود نوعی استقلال ذاتی داشته یا لااقل از ارتباط ذاتی او به علت قطع نظر شود.

حضرت امام در مقام بیان فرق این دو قسم به نکته بسیار ظریفی توجه کرده و می فرماید: «الامکان الوجودی یعتبر معه الغیر دون الثانی ای الامکان الماهوی».(1) امام در این عبارت امکان وجودی را از اوصاف وجود دانسته و می گوید در امکان وجودی باید به علت و معلول آن توجه داشته باشیم. یعنی متوجه باشیم که معلول چیزی غیر از اصل ارتباط و وابستگی و فقر به علت نمی باشد، اما در امکان ماهوی توجهی به علت و ارتباط معلول به علت نشده است.

حدوث اسمی

در فلسفه اقسام تقدم و تأخر را 9 قسم می دانند: بالرتبه، بالشرف، بالزمان، بالطبع، بالعلیه، بالجوهر، بالدهر، بالحقیقه والمجاز، بالحق.