دفتر عقل و قلب صفحه 202

1- 1 . «تعلیقات علی شرح فصوص الحکم» ص 173.

2- 2 . «مصباح الهدایه» ص 54.

در این جا این سوال مطرح می شود که اختیار و آزادی مردم در اعمال خود با علم خداوند چگونه قابل جمع می باشند؟ معمولاً متکلمین و فلاسفه در مقام پاسخ می گویند علم تابع معلوم است نه آن که معلوم تابع علم باشد.

حضرت امام خمینی رحمه الله نیز گرچه گاهی مسأله تابعیت علم بر معلوم را مطرح کرده است،(1) ولی این را به عنوان شرح و بسط کلام محی الدین بیان کرده است ولی نظر خود حضرت امام این است که: «علم خدا تابع معلوم نیست زیرا علم ذاتی او به هیچ وجه تابع معلوم نیست و حتی علم ظهوری فعلی او نیز تابع معلوم نمی باشد زیرا اضافه اضافه اشراقی است و فیض اشراقی و وجود منبسط مقدم است بر ماهیات و تعینات».(2)

به هر حال حضرت امام نظر شیخ اشراق را در باب علم صحیح دانسته که علم خدا ذاتی و مقدم بر اشیاء است و به وجه فعلی (علم فعلی او) عین اشیاء است.(3)

مسأله دیگر آن است که آیا علم خداوند به جزئیات علی نحو الجزئی است یا به نحو کلی می باشد؟ حضرت امام علم خدا را به جزئیات علی نحو الکلی می داند.(4)

ضمنا نوعا متکلمین و فلاسفه سمع و بصر را که از صفات خداوند است به همان علم برمی گردانند اما حضرت امام معتقد است که سمع و بصر به علم برگشت نکرده و آن ها را جدا و مستقل از علم می داند،(5) گرچه در آن ذات مقدس همه صفات توحید داشته و به یک چیز برگشت کرده و آن هم همان ذات مقدس است.

اراده

چون یکی از صفات کمال برای موجود بما انه موجود «اراده» می باشد و ذات مقدس الهی نباید از هیچ کمالی خالی باشد پس اراده یکی از صفات الهی