دفتر عقل و قلب صفحه 210

1- 1 . «رساله طلب و ارده» ص 43 _ 45.

2- 2 . «اسفار» ج 6، ص 111.

3- 3 . «شرح منظومه» ص 314.

لحظه می تواند صورت های مختلف داشته باشد، و نیز در مسأله وجود صفات متقابله از قبیل بطون و ظهور و اوّلیت و آخریت و سخط و رضا و رحمت و غضب و ضار و نافع در مرتبه ذات مقدس الهی. حضرت امام می فرماید: «حقیقه الوجود المجرده عن کافه التعلقات وعین الوحده وصرف النوریه لما کانت بسیط الحقیقه وعین الوحده وصرف النوریه بلاشوب ظلمه العدم وکدوره النقص فهی کل الاشیاء ولیست بشی ء منها».(1)

معرفت نفس

بعضی از فلاسفه قدیم فلسفه را به «معرفت نفس» تعریف کرده اند، و این نشان دهنده اهمیت این مسأله است و در آیات شریفه روایات تأکید و اهتمام زیادی به معرفت نفس داده شده است. بحث معرفت نفس در کتاب «شفاء» و «اشارات» و «شرح منظومه» ذیل بحث از طبیعیات قرار گرفته است، و ابن سینا در «اشارات» بحث نفس را برزخ و حدفاصل بین طبیعیات و الهیات قرار داده است و مقصودش این بوده است که نفس انسانی در عالم طبیعت زاده می شود اما پس از پرورش در عالم ماده وسیله ای برای پرواز در ملکوت می گردد. و متأسفانه در کتاب های درسی متداول حوزه مثل «بدایه الحکمه» و «نهایه الحکمه» بحث معرفت نفس مطرح نشده است. با این که این مسأله از امهات مسائل فلسفی است.

حضرت امام خمینی رحمه الله راه رسیدن به معارف الهی و بلکه تمام حقایق را در معرفت نفس می داند و فرموده است: «والمرقاه لامثال هذه المعارف بل کل الحقائق للسالک العارف معرفه النفس، فعلیک بتحصیل هذه المعرفه فانها مفتاح المفاتیح ومصباح المصابیح من عرفها فقد عرف ربه».(2) و در جای دیگر فرموده: «هل قرأت کتاب نفسک وتدبرت فی تلک الآیه العظیمه التی جعلها الله مرقاه لمعرفته ومعرفه اسمائه وصفاته... ».(3)