دفتر عقل و قلب صفحه 233

مباحث خود دارند. مثلاً اخلاق، تنها به ملکات روحی می پردازد و مسائل مربوط به نفس انسان را مورد مطالعه قرار می دهد. روان شناس، به رفتار بیرونی او می پردازد و آداب، به روش نیکو در آنچه مربوط به بدن است مثل کیفیت و روش غذاخوردن، لباس پوشیدن، کارکردن و راه رفتن و ... می پردازد.

با نگاهی کوتاه به تعداد بسیار زیاد کتاب های آداب و مقایسه آنها با کتب اخلاقی روشن می شود که معمولاً علمای بزرگ به آداب توجه بیشتری داشته اند، و حتی روایاتی که مربوط به آداب است نسبت به روایات اخلاقی از حجم و تعداد بیش تری برخوردارند. تفاوت های اخلاق و آداب زیاد است که به برخی از آنها در این جا اشاره می کنیم: اخلاق مربوط به روح انسان است و آداب مربوط به بدن. مسائل اخلاقی، قابل استدلال عقلی است بر خلاف آداب که استدلال بردار نیست، بلکه تابع سلیقه و عرف و شرع می باشند. مسائل اخلاقی دارای کلّیت و ضرورت می باشند، برخلاف مسائل آداب. مسائل اخلاقی مطلق بوده و در زمان ها و مکان های مختلف و در شرایط متفاوت یکسان می باشند، برخلاف آداب که نسبی هستند.

با توجه به آن چه گذشت روشن شد که حوزه اخلاق و آداب کاملاً متفاوت از یکدیگرند اما در موارد بسیاری این دو به جای یکدیگر به کار می روند و مکررا کتاب آداب به عنوان کتاب اخلاقی معرفی می شود و گاهی جلسه ای که جلسه آداب است یا موعظه و نصیحت است به عنوان جلسه اخلاقی شناخته می شود، این صحیح است که تمام اعمال و رفتار انسان به نحوی در روح او اثر می گذارند. اما به هر حال موضوع اخلاق و آداب دو چیز است. آن چه فعلاً برای طلاب و حوزویان ضرورت دارد، رعایت آداب طلبگی و آداب تحصیل در حوزه علمیه است. کتاب هایی از قبیل الآداب الدینیه، مکارم الاخلاق، مشکاه الاخبار، منیه المرید، تعلیم المتعلم طریق التعلّم، خصائص الفتیان، حلیه المتقین و ... به این موضوع مهم پرداخته اند. امام خمینی (ره) نیز در کتاب جهاد اکبر فراوان بر مسأله رعایت آداب تأکید دارد.