دفتر عقل و قلب صفحه 234

موضوع اخلاق

کتاب های اخلاق معمولاً این گونه به شروع بحث می پردازند که پس از بیان اهمیت و ضرورت اخلاق به توضیح انسان پرداخته و انسان شناسی را مقدمه ای برای خودسازی قرار می دهند. ابن مسکویه که خود از بزرگ ترین علمای اخلاقی شیعه است در ابتدای طهاره الاعراق می گوید: کمال انسان به رعایت مسائل اخلاقی است و کسی که اخلاق را رعایت نکند در واقع به کمال خود نرسیده و از انسانیت دور می شود. سپس دو مثال را ذکر کرده و می گوید: کمال شمشیر به برندگی است و شمشیری که این کمال را از دست بدهد باید نعل پای حیوانات گردد. و نیز کمال اسب به جنگ جوبودن است؛ پس اسبی که جنگ جو نباشد باید همچون حمار بارکشی کند. سپس به ادله اثبات می کند. آن گاه به بیان قوای نفس پرداخته و توضیح می دهد که انسان دارای سه قوه ادراک، دفع و جذب است. اولی را قوه ناطقه و دومی را غضبیه و سوم را شهویه گویند به عبارت دیگر نفس مطمئنه، نفس لوّامه و نفس امّاره. هر کدام از این سه قوه دارای سه حالت افراط و تفریط و حد وسط است. و در نتیجه از هر کدام از این حالت های مختلف یک فضیلت یا رذیلت اخلاقی پدید می آید. آن گاه به این بحث می پردازد که سعادت و فضیلت به رعایت اعتدال است. مقصود از اعتدال، اعتدال در قوا و هیئات نفس است که مبدأ افعال است نه اعتدال در خود افعال. مثلاً خود عدالت دارای سه حالت افراط و تفریط و حد وسط نیست، بلکه عدالت مطلقا و همیشه خوب است، و فقط این عدالت از یک یا چند قوه از قوای نفسانی پدید می آید که آن قوا باید اعتدال داشته باشند. فضیلت و سعادت نیز چند شرط دارد: اول آن که باید دارای لذّت باشد، ثانیا این لذّت دائمی باشد و منحصر به دنیا نبوده و موقت نباشد ثالثا این لذّت فراگیر باشد و چیزی که فقط برای یک نفر لذّت می آورد و باعث اذیت دیگران است سعادت نمی باشد. و اما دلیل آن که اعتدال خوب است به برخی از ادله شرعی تمسک می شود. مثل «و کذلک جعلناکم اُمّه وسطا»، «خیر الامور أوسطها»، «لا تجعل یدک مغلوله إلی عنقک و لا تبسطها کلّ البسط» و ... و عرف نیز