دفتر عقل و قلب صفحه 246

حساب می آید و اشاره به آن مناسب می نماید.

آن چه که ما در قرآن و روایات داریم واژه «تعلیم و تزکیه» است، نه «تعلیم و تربیت»(1).

صحیح آن است که «آموزش و پرورش» از هم جدا نیست؛ در «آموزش»، «پرورش» هست و در «پرورش»، «آموزش». شهید مطهری تنها کسی است که واژه «تعلیم و تربیت» را به درستی به کار برده و این دو را از هم تفکیک ننموده است.

«آموزش» با رشد بدن و با «پرورش» ارتباط مستقیم دارد.

به طور مثال، وقتی در کتاب ها می خوانیم که اخفش چنین گفت و سیوطی چنان، این یک نوع پرورش است. زیرا به طلاب می آموزد که هر سخنی را که می شنوید باید از گوینده آن طلب دلیل کنید، و سخن علماء مثل وحی نیست که قابل خدشه نباشد بلکه هر سخنی از هر عالمی قابل نقد است، و در نتیجه با شنیدن آراء مختلف و تحلیل و بررسی و مقایسه آن ها به جامع نگری و انعطاف پذیری می رسیم، که این خود نوعی پرورش است.

حضرت امام در بُعد آموزش می فرمایند که علم فقه از شریف ترین علوم است، ولی همین علم اگر به معنای جمع آوری اصطلاح باشد، حجاب است. و سپس در بیان اهمیت تهذیب، مثال هایی را ذکر می کنند؛ از جمله آن که: «ما در هر شهر روستا که رفتیم و دیدیم که مردم خوبی هستند، نشان آن بود که عالم مهذّبی در آنجا وجود داشت. اگر دیدیم که مردم، اهل فریب هستند، دیدیم که عالمی غیر مهذّب آنجا هست».

رابطه بین علم و تهذیب

در کتاب های اخلاق، علم و تهذیب را برای انسان به منزله دو بال دانسته اند، اما سؤال این است که بال راست کدام است و بال چپ کدام؟ و کدام مقدم بر دیگری است؟

امام در کتاب جهاد اکبر می فرمایند که علم مقدمه تهذیب است و آیه اللّه جوادی