دفتر عقل و قلب صفحه 275

احادیث فقهی در غیر کتاب های حدیثی

بخش زیادی از روایات فقهی، روایاتی هستند که در غیر کتاب های حدیثی نقل شده اند؛ مثلاً کتاب های المبسوط، الخِلاف، الانتصار، المُقنعه، المُقنع، السرائر و... ، کتاب های فقهی هستند و برای تدوین حدیث، تألیف نشده اند؛ اما احادیث بسیاری در این کتاب ها یافت می شود که تنها منبع آن ها نیز همین کتاب هاست.

آیا چنین کتاب هایی، قابلیت و ارزش استناد دارند و روایاتی که از آن ها به دست آید، می تواند مستند فقهی قرار گیرد یا خیر؟ حضرت امام رحمه الله در این باره می فرماید:

در برخی از کتاب های استدلالی فقه، روایاتی از اهل سنّت برای جدل با آنان نقل شده است و این روایات، برای ما قابل استدلال نیستند؛ مثل روایات کتاب های سید مرتضی _ رضوان اللّه علیه.(1)

از این جا معلوم می شود که اگر روایاتی تنها از طرق عامّه نقل شده بود و فتوایی هم مطابق آن در میان علمای شیعه بود. این فتوا، سبب جبران ضعف آن حدیث نمی شود؛ مگر آن که ثابت شود تنها مستند آن فتوا، همین روایت بوده است. از این جاست که روایات کتاب هایی مثل: الانتصار، الناصریات، مسائل الاخلاف، المنتهی، التذکره و الغُنیه، قابل استناد نیستند.(2)

در مورد کتاب فقهی «المقنعِ» مرحوم صدوق نیز حضرت امام خمینی رحمه الله می فرماید:

گرچه مرحوم صدوق در مقدمه این کتاب می گوید: «من سند این روایات را حذف کردم تا حفظ آن آسان باشد»؛ ولی احتمال دارد معنای این کلام شیخ صدوق، آن باشد که تمام روایات این کتاب، در کتاب های اصول وجود دارد و آن کتاب های اصول، موثّق بوده و بنابراین، تمام این روایات، با سند صحیح به صدوق رسیده اند و احتمال دارد که معنای کلام صدوق، این باشد که سند شیخ صدوق به آن اصول، سند صحیحی بوده است؛ اما توثیق اصحاب آن اصول