انسان جاری صفحه 66

کرد و از مازاد. خداوند نسبت ها را با هم می سنجد؛ یعنی اگر به کسی صد تومان سرمایه داد، ده تومان سود می خواهد و نسبت صد به ده می شود ده و اگر به دیگری هزار تومان سرمایه داد، صد تومان سود می خواهد و نسبت هزار به صد باز هم می شود ده و خداوند این نسبت ها را با هم می سنجد؛ یعنی سعی ها را.

به همین دلیل، اگر کسی با آن چه دارد، کار کند و شکر آن را به جای آورد و در راه حق مصرف کند، هم به زیادتی می رسد؛ که: «لَئِن شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ»(1) (نه «لأزیدن نعمتکم» که خودشان را توسعه می دهد؛ چون زیاد شدن نعمت بدون این سعه وجودی، وبال است) و هم مساوی با آن کسی است که از بیشترین استعدادها برخوردار است.

2. من که اختیار اینها را ندارم و محکوم اینها هستم، ناچار حاکمی خواهم داشت که اختیاردار و بخشنده من است. من دیروز و امروز و فردایم را می بینم؛ دیروزی که هیچ نداشتم و با چهار خصوصیت فقر و عجز و ضعف و جهل همراه بودم و امروزی که بی نیاز شده ام و به بلوغ و قدرت و حکمت رسیده ام. و فردایی که دوباره پیر و فرتوت و از دست رفته خواهم شد: «وَمَن نُعَمِّرْهُ نُنَکِّسْهُ فِی الْخَلْقِ أَفَلَا یَعْقِلُونَ».(2) من دادن ها و گرفتن ها را می یابم و محکومیت ها را می بینم و به حاکمی می رسم.

این که این حاکم کیست: طبیعت است؛ قانون ها هستند یا هر چیز دیگر، برای من مهم نیست؛ چون وقتی خصوصیات این حاکم را شناختم، از این احتمال ها نجات پیدا می کنم. اکنون این نکته را یافته ام که اختیار خودم را ندارم و توانایی هایم به من مربوط نیستند. با